Tips voor enigszins reusachtige gebouwen

Men zegt vaak dat het grote verschil tussen de Grieken en de Romeinen uit de Oudheid is dat de Grieken theoretisch ingesteld waren en de Romeinen praktisch. Hoewel dit soort generalisaties altijd veel te makkelijk is, zit hier wel degelijk wat in. Iedere bladzijde in het werk van de Romeinse architect Marcus Vitruvius Pollio (± 85 - 20 v.Chr) druipt van het praktisch denken. Eén van de eerste berichten op dit blog is daar een mooi voorbeeld van. Het zijn van die praktische slimmigheden die iedereen wel kan bedenken, maar op één of andere manier hebben we dit allemaal van Vitruvius.

Bovenste deel van een zuil met het
dak van de tempel erboven
Bron: Architraaf.nl

Vitruvius legt in zijn werk uit aan welke eisen verschillende types tempels dienen te voldoen. Hij beschrijft de breedte van de ruimten tussen de zuilen, de hoogte van de zuilen en de traptreden ernaartoe en al dat soort zaken. Een ander punt dat de architect aanstipt is de hoogte van de architraaf boven een zuil en hoe deze zich verhoudt tot de dikte en de hoogte van de zuil eronder. Hij besteedt uitgebreid aandacht aan de proporties van de verschillende delen van de tempel en stelt hier zelfs een soort staffel voor op. De reden dat Vitruvius hier onderscheid in maakt, is niet zozeer bouwkundig van aard, maar optisch (Over Architectuur III.5.9):

Want hoe hoger het oog moet klimmen, hoe moeilijker het door de dikkere en dikkere massa van lucht heen komt. Het mislukt dan ook als het hoog gaat, de kracht wordt eruit gezogen en het geeft de geest een verwarde benadering van de dimensies door. Daarom moet er altijd een overeenkomende toename van de symmetrische proporties van de onderdelen zijn, zodat de grootte van de onderdelen altijd in evenwicht lijkt, ook al staat heb gebouw op een ongebruikelijk hoge plaats of is het van zichzelf enigszins reusachtig.

Zoals zo vaak bij Vitruvius is dit geen rocket science, maar misschien juist daarom zo interessant. De Romeinen waren ook gewoon mensen, net als wij. Dat komt het duidelijkste naar voren in het werk van mensen die gewone-mensen-dingen doen, zoals Vitruvius.

Boekentip voor vandaag:
Vitruvius, The Ten Books On Architecture

Naturisten in de natuur

Een jaar geleden besprak ik al een stukje uit een Romeinse bron met tips voor de landbouw. Vandaag aandacht voor de bekendste Griekse tekst over dit onderwerp, Werken en Dagen  van de Griekse dichter Hesiodos (8e eeuw v.Chr.). Hesiodos blijkt in conflict te zijn met zijn broer en raadt hem aan om op een andere manier aan zijn brood te komen dan dat verwerpelijke handelswezen: door landbouw. De belangrijkste tip die Hesiodos geeft, is dat je hard moet werken, al verwoordt hij het wat ongelukkig. Als je op een vruchtbaar stuk land ver van de kust leeft, moet je namelijk met allerlei dingen rekening houden (Werken en Dagen 390-397):

Kleed je uit om te zaaien, kleed je uit om te ploegen en kleed je uit om te oogsten als je op zijn tijd alle vruchten van Demeter binnen wilt halen en dan iedere soort in zijn seizoen zal groeien. Anders kun je achteraf het risico lopen iets te kort te komen en moet je bij anderen aankloppen om te smeken, maar zonder resultaat, omdat je al bij mij langs geweest bent.

Tsja, dat krijg je als je niet naakt het land bewerkt!

Boekentip voor vandaag:
Hesiodos, Theogony And Works And Days

Seculiere redenen om vee te offeren

Hoe kom je van de basisprincipes achter stadsplanning via offerdieren naar een medicijn tegen problemen met de milt? Daarvoor moet je de zelfverklaarde alleskunner Marcus Vitruvius Pollo (± 85 - 20 v.Chr.) heten. Ruim een maand geleden kwam Vitruvius aan bod. Hij schrijft dat een architect zoals hijzelf van alle markten thuis moet zijn. Een aantal van deze markten klinken op het eerste gezicht vergezocht, maar hij licht vervolgens wel toe wat bijvoorbeeld het probleem is met het stichten van een stad vlakbij een moeras dat geen afwatering heeft naar de zee. Een ander vergelijkbaar punt dat Vitruvius maakt, maakt hij door de twee zijden van een rivier op Kreta met elkaar te vergelijken (Over Architectuur I.4.10):

Dat weidegronden en voedsel een indicatie kunnen geven van hoe gezond een locatie [voor de stichting van een stad] is, is een feit dat kan worden geobserveerd en onderzocht bij bepaalde weidegronden op Kreta, aan beide zijden van de rivier de Pothereus, die de twee Kretenzische staten van Gnosus en Gortyna van elkaar scheidt. Er bevindt zich vee aan de rechter- en linkerzijde van de rivier, maar hoewel de koeien die grazen aan bij Gnosus een normale milt hebben, hebben ze aan de kant van Gortyna geen waarneembare milt. Na dit onderwerp te hebben onderzocht, hebben artsen ontdekt dat aan het vee aan deze kant een soort kruid aten waar hun milt van kromp. Dit kruid is daarom verzameld en wordt gebruikt als een medicijn om splenetische mensen te genezen. De Kretenzers noemen het ἄσπληνον (asplènon). We kunnen dus uit voedsel en water leren welke locaties van nature ongezond of gezond zijn.

Vitruvius merkt verder op dat bij het offeren van dieren opgelet wordt hoe de ingewanden eruit zien. Naast het feit dat daar goddelijke opvattingen aan schijnen te kunnen worden ontleend, kan iemand ook zien of er iets geks aan de hand was met het dier. Vitruvius is dan ook een groot voorstander van het offeren van controleren van ingewanden, zij het om een, naar het lijkt, seculiere reden.

Boekentip voor vandaag:
Vitruvius, The Ten Books On Architecture

De Uomo Universalis van Rome

Marcus Vitruvius Pollo (± 85 - 20 v.Chr.) was architect en daar was hij trots op. In zijn bekende werk Over Architectuur dat ik in de oertijd van dit blog al eens besprak, geeft Vitruvius in het begin van zijn eerste boek aan aan welke eisen de opleiding van een architect moet voldoen. Hij geeft daarin aan dat een architect een heleboel zaken goed moet kunnen. Goede architecten zijn veelzijdige mensen, volgens Vitruvius. Het gaat volgens hem om zowel aanleg als studie van de verschillende gebieden waar de architect kennis van moet hebben (Over Architectuur I.1.3):

[...]Laat hem [de architect] onderricht zijn, bekwaam met het penseel, geïnstrueerd in meetkunde, veel weten over geschiedenis, de filosofen met aandacht hebben gevolgd, muziek begrijpen, enige kennis hebben van geneeskunde, de meningen van juristen kennen en bekend zijn met astronomie en de theorie van de hemel.

Vitruvius legt na deze alinea uit wat hij precies bedoelt met deze eisen. Kennis van muziek blijkt te maken te hebben met het correct kunnen afstellen van catapults (Over Architectuur I.1.8). Wat verder opvalt is dat een architect in Vitruvius' beeld echt een alleskunner. Niet toevallig, denk ik, dat Leonardo Da Vinci ooit de Vitruviusman heeft getekend.

Zing voor je geliefde

Eén van de grote Romeinse dichters is Publius Ovidius Naso (43 v.Chr. - 17 n.Chr.). Hij is vooral bekend geworden door zijn werk Metamorfosen dat waarschijnlijk in het jaar 1 n.Chr. is voltooid. Rond dezelfde tijd schreef hij echter een zeker zo boeiend werk: Ars Amatoria ("de kunst van de liefde") waarin hij in dichtvorm tips geeft voor het liefdesleven van zijn lezers.

Eén van de tips die Ovidius geeft is: bekwaam je in muziek en leer zingen. In zijn eigen woorden (Ars Amatoria III.VII):

De Sirenen waren zeemonstens die, met hun zingende stem de koers van een schip naar kun wens konden doen afwijken. Ulysses [Odysseus], jouw lichaam smolt bijna toen je ze hoorde, terwijl was de oren van je metgezellen vulde. Een lied is een ding van gratie: dames, leer zingen: want voor velen is je stem een betere koppelaarster dan je uiterlijk. Herhaal wat je gehoord hebt in het theater en de nieuwste liederen in de Egyptische stijl. Iedere vrouw die onder mijn controle is opgeleid moet weten hoe ze haar lier met haar linkerhand vasthoudt en de plectrum met de rechter.

Helemaal mee eens. Geldt ook voor mannen trouwens.

Voor M. 

Hoe ontstaat kiespijn?

Iedereen heeft er wel eens last van gehad: tandpijn. Zo ook in het oude Mesopotamië. Net zo goed als dat wij hier tandartsen hebben om dit probleem te verhelpen, lijkt het zo te zijn dat er in Mesopotamië ook ingegrepen werd als iemand last van zijn tanden had. Dit ging met een pijnlijke procedure waarbij de tand getrokken werd.

Belangrijk is bij medische vraagstukken wel altijd om de theorie te kennen. Gelukkig is er een inscriptie bewaard gebleven waarin de oorzaak van tandproblemen wordt gelegd bij een tandenworm. Deze wilde wat anders eten dan hij van de goden kreeg (Inscriptie pagina 7):

Nadat Anu de hemel had geschapen,
Schiep de hemel de aarde,
De aarde schiep de rivieren,
De rivieren schiepen de valleien,
De valleien schiepen het moeras,
Het moeras schiep de worm.
De worm kwam naar Shamash [zonnengod] en huilde.
Zijn tranen stroomden voor Ea [een belangrijke schepper-god] en hij zei:
"Wat geef je me om te eten?
Wat geef je me om op te sabbelen?"
"Ik geef je rijpe vijgen, abrikozen en appels."
"Wat heb ik aan rijpe vijgen, abrikozen en appels?
Til me liever op en laat me leven tussen de tanden en de kaak!
Ik zal het bloed van de tanden opzuigen!
Ik zal het eten van de kaak opkauwen!"

De goden hadden kennelijk ook moeite met het doorzetten van hun wensen, want de tandenworm kreeg tanden en kaken om tussen de wroeten, met alle gevolgen van dien. Een tandarts moest dit stukje reciteren en vervolgens de tand eruit trekken. De patiënt moest het daarna vermoedelijk doen met rijpe vijgen en abrikozen omdat een worm zo kieskeurig was!

Uitsloven voor de dames

Veel Griekse schrijvers waren van verschillende markten thuis. Aristoteles (384 - 322 v.Chr) schreef werken over allerhande onderwerpen, variërend van logica tot planten en van ademhaling tot ethiek. Xenophon (±430 - 355 v.Chr.) is een ander voorbeeld. Hij is bekend geworden (en hier al aan bod gekomen) als historicus, maar hij schreef ook politieke teksten en een serie interessante werken die een cavalerie-commandant moeten helpen het hoogste te bereiken. 


In een opvallend modern klinkend stuk over het houden van paarden legt hij uit hoe je een goed paard herkent op de markt, hoe je hem moet trainen en hoe je hem moet verzorgen. Vervolgens geeft hij praktische tips over hoe je een paard met gevoel voor show kunt krijgen (Ruiterkunst 10:4-5 (pagina 347 PDF)): 

Een bewijs dat hij[een paard] het leuk vindt is dat hij wanneer hij zich wil uitsloven tegenover andere paarden, met name tegenover merries, zijn nek zo hoog mogelijk houdt en zijn hoofd buigt, waardoor er sterk uit ziet. Hij tilt zijn benen vrij op vanaf de grond en werpt zijn staart omhoog. Wanneer je hem daarom zo ver krijgt de houding aan te nemen, die hij op natuurlijke wijze aanneemt als hij het meest verlangt zijn schoonheid tentoon te spreiden, dan zul je ervoor zorgen dat het eruit ziet alsof hij plezier heeft aan bereden worden en geef je hem een edel, krachtig en aantrekkelijk uiterlijk.

Paarden zijn net mensen...

400 worden zonder hoofdluis

Hoofdluis is niets nieuws. In een tijd voor shampoo en medicijnen moeten de beestjes welig hebben rondgesprongen op de kopjes van Romeinse kinderen. Gelukkig hebben we ons bekende slachtoffer van de uitbarsting van de Vesuvius waar Pompeii bekend door is geworden, Plinius de Oudere (Gaius Plinius Secundus maior, ±23 - 79 n.Chr.). Hij schreef namelijk zijn Naturalis Historia, een boek over eigenlijk bijna alles. In dit boek geeft hij ook een tip om van hoofdluis af te komen: adders eten! Je wordt er ook 400 jaar mee! (Naturalis Historia 7.2, bij noten 58 en 59):

Isigonus [een Griekse geleerde uit de 3e eeuw v.Chr.] vertelt ons dat de Cyrni, een volk in India, 400 jaar kunnen worden; en het is van mening dat datzelfde ook aan de hand is met de Macrobii uit Ethiopië, met de Seræ [ook uit Oost-Afrika] en de bewoners van de Athosberg [in Noord-Griekenland]. In het geval van die laatsten, komt dat door het vlees van adders die zij als voedsel gebruiken. als gevolg daarvan hebben ze ook geen last van vervelende dieren, niet in hun haar en niet in hun kleding.

De vraag is natuurlijk hoe je die beesten klaarmaakt. Verderop in zijn werk geeft Plinius tips over hoe je staar kunt genezen door het as van Wezels op je voorhoofd te smeren. Verderop vertelt hij hoe je de adders moet bereiden. (Naturalis Historia 29.38, tussen de noten 5 en 6.):

Sommige mensen, nogmaals, gebruiken adders als voedingsmiddel. Als je dit doet, is het aan te raden om op het moment dat ze gedood worden, zout in hun bek te leggen en dat te laten smelten. Vervolgens moet het aan beide uiteinden van het lichaam een lengte van vier vingers worden afgesneden en moeten de darmen worden verwijderd. De rest moet gekookt worden in een mengsel van water, olie, zout en dille.

Bon appetit!

Onkruid vergaat niet vanzelf

Twee dagen geleden kwam de Lex Claudia aan bod die senatoren verbood handel te drijven. Dit betekende in de praktijk dat de meeste senatoren zich gingen/bleven bezig houden met grootgrondbezit en landbouw. Landbouw was een zeer respectabele manier om aan je inkomsten te komen en het was bovendien goed mogelijk er heel veel mee te verdienen, maar dan moesten wel een aantal voorschriften in acht genomen worden. Die voorschriften werden door de grote epische dichter Vergilius beschreven in zijn werk Georgica, een handboek voor landbouw. Nadat hij kort uitlegt wat de voordelen van crop rotation zijn, komt hij met een aantal gouden tips: (Georgica 1.153-159):

Als u niet voortdurend met uw hark achter het onkruid aan zit, met geschreeuw de vogels wegjaagt, met het snoeimes het schaduwrijke gebladerte dat uw land verduistert, snoeit en met gebeden de regen afsmeekt - helaas! Dan zult u nog eens teleurgesteld naar andermans opgetaste voorraad staan te kijken en in de bossen uw honger proberen te stillen door aan eiken te schudden!

Hou je land dus goed bij en zorg dat de vogels uit de buurt blijven, want voor je het weet zit je eikels te rapen om in leven te blijven! Gouden tip! En in het Latijn (onderste regels) volgt het nog een mooi metrum ook!

Vitruvius en stadsmuren

Stadsmuren heb je in verschillende soorten. Er zijn bergen van puin die snel op te werpen zijn en er zijn mooi gebouwde muren. Marcus Vitruvius Pollo (± 85 - 20 v.Chr), de grote Romeinse architect schrijft in zijn tien boeken over architectuur naast allerlei dingen over tempels, paleizen en stadsplanning ook een stukje over het zo praktisch mogelijk gebruiken van iets simpels als een stadsmuur. Hij schrijft (Vitruvius, De architectura, I:5:2):

Speciale aandacht moet worden geschonken aan het voorkomen van een eenvoudige weg waarlangs de muur kan worden bestormd. De weg moet oneffen zijn en zodanig neergelegd zijn dat het de poorten niet in een rechte lijn benadert, maar van rechts naar links; ten gevolge daarvan zal de rechterkant van de aanvallers, die niet beschermd is door het schild, naar de muur gericht zijn.

Met andere woorden, als je zorgt dat de aanvaller links langs de muur moet lopen, kun je hem met projectielen makkelijk neerhalen vanaf die muur.