Hoe een octopus het einde betekende

Eergisteren hebben we gezien dat de Griekse filosoof Diogenes van Sinope (404 - 323 v.Chr.) naast een doelwit voor boogschutters ging zitten. De boogschutter die in de buurt aan het oefenen was, zei ik, moest weggelopen zijn. Diogenes is namelijk niet omgekomen door een pijl van deze goedbedoelende amateur. Volgens Diogenes Laërtius (3e eeuw n.Chr.) werd de filosoof bijna 90 jaar en stierf niet van ouderdom. Er zijn een aantal versies van zijn dood die de biograaf noemt. Twee daarvan hebben met een octopus te maken en een andere is helemaal in character. Diogenes Laërtius somt ze op (Diogenes van Sinope 76-77)

Diogenes zou bijna negentig jaar geweest zijn toen hij stierf. Aangaande zijn dood zijn er verschillende berichten. Eén daarvan is dat hij stierf door koliekpijnen die hij opgelopen had bij het eten van een rauwe octopus en dat hij zo zijn einde vond. Een andere is dat hij vrijwillig stierf door zijn adem in te houden [... door zijn lip stevig tegen zijn tanden dicht te houden...]. Een andere versie is dat hij, terwijl hij een octopus over de honden probeerde te verdelen, zo hard in de pees van zijn voet was gebeten, dat het zijn dood veroorzaakte.

Een opmerkelijke dood voor een opmerkelijke man en zeker niet een man waar we nu over uitgesproken zijn.

Boekentip voor vandaag:
Diogenes Laërtius, Lives of Eminent Philosophers II

Weinig geduld voor prutsers

We zijn hem eerder tegengekomen, Diogenes van Sinope (404 - 323 v.Chr.), de vreemdste filosoof uit de Oudheid. Hij had zo zijn eigen manier om naar de wereld te kijken. Simpel gezegd: niets maakte hem wat uit. Door zijn houding werd hij populair, maar toch vooral als merkwaardige man. Het feit dat Alexander de Grote de moeite nam hem te bezoeken en te woord te staan, spreekt boekdelen.

Ook beledigen was geen probleem voor Diogenes. Een naamgenoot van hem, de Griekse filosofenbiograaf Diogenes Laërtius (3e eeuw n.Chr.) vertelt hoeveel geduld de filosoof had met prutsers (Diogenes van Sinope 68):

Toen hij een slechte boogschutter zag, ging hij naast het doelwit zitten met de woorden: "zodat ik niet geraakt word."

Dit moet voor de arme boogschutter reden geweest zijn om maar wat anders te gaan doen, lijkt me.

Boekentip voor vandaag:
Diogenes Laërtius, Lives of Eminent Philosophers II

Zorg dat je leger voldoende stinkt!

Wie computerspellen speelt waarin je met legers tegen elkaar vecht, weet het. Lichtbewapende soldaten verliezen vrijwel altijd van zwaarbewapende en soldaten met speren zijn een uitstekende manier om cavalerie te stoppen. Boogschutters zijn zwak tegen snel bewegende troepen, maar kunnen wel veel schade aanrichten bij dichtgepakte falanxen.

Dit zijn fysieke en functionele voordelen van de ene legereenheid ten opzichte van de andere. We hebben eerder gezien dat strijdwagens met zeisen gruwelijke taferelen veroorzaakten op het slagveld. Dit was naast bijzonder effectief tegen troepen ook een psychisch wapen. Wie vecht er op zijn niveau als je bang bent zomaar je been te verliezen? Olifanten waren hier ook succesvol in, want hoe verslag je die zomaar? Datzelfde geldt voor... kamelen.

Een Perziër leidt een kameel

Bron: Livius.org

Kamelen speelden een belangrijke rol in oorlogsvoering in het Midden-Oosten. Als ze goed getraind worden, kunnen ze de rol van een paard (dat veel minder sterk is in de omstandigheden in de woestijn) prima overnemen, maar ook in kameel-tegen-paard-gevechten zijn ze zeer bruikbaar. De Griekse filosoof en historicus Xenophon (±430 - 355 v.Chr.) meldt dat de Perzen gedurende de Slag bij Thymbra (547 v.Chr.) tegen de Lydiërs gebruik maakten van kamelen. Ondanks het feit dat de Lydiërs veel meer manschappen het veld op brachten, wonnen de Perzen. Xenophon verdedigt de verliezende bevelhebber (Cyropaedia VI.2.18):

Of [wat zou je doen] als je hoorde dat ze kamelen hebben waarop ze naar ons toe rijden en dat honderd paarden de aanblik van één kameel niet konden verdragen?

Paarden zijn bang voor kamelen. Volgens een andere Griekse historicus, Herodotus (±485 - 425/420 v.Chr.) konden de paarden niet alleen de aanblik van kamelen niet aanzien, maar gingen ze ook over hun nek van de geur (Historiën I.80.5). Het devies is dan ook: zorg dat je leger voldoende stinkt!

Boekentip voor vandaag:
Xenophon, The Expedition of Cyrus
Herodotus, The Histories

Sjouwen met de goden

De Perzische koning Cyrus II de Grote (6e eeuw v.Chr.) is eerder verschillende keren besproken, vooral omdat van zijn opkomst interessante anekdotes zijn overgeleverd die door de Griekse historicus Herodotus (±485 - ±425 v.Chr) in zijn werk zijn opgetekend. Dit vertelt echter niet het hele verhaal, want in tegenstelling tot een aantal anderen is Cyrus veel meer dan een aantal interessante anekdotes. Cyrus stichtte één van de machtigste rijken uit de geschiedenis en is bovendien de geschiedenis in gegaan als een man met een fantastische reputatie.

Eén van de belangrijke bronnen over de koning is eerder in een editorial aan bod gekomen. Aan de hand van de Cyrus-Cylinder. Dit voorwerpje bevat een verslag van Cyrus' verovering van Babylon, alwaar hij een aantal beslissingen van de daar heersende koning Nabonidus (r. 556 - 539 v.Chr.) terugdraaide (Cyrus Cylinder 32-33):

Ik bracht de beeltenissen van de goden, die daar [in Babylon] verbleven, terug naar hun plaatsen en liet hen verblijven op hun eeuwige verblijfplaatsen. Ik verzamelde al hun inwoners en bracht hen terug naar hun huizen. Verder bracht ik, op bevel van Marduk [een belangrijke god], de grote heer, de goden van Sumer en Akkad [regio's in Zuid-Irak], die Nabonidus tot de woede van de heer van de goden had meegebracht naar Babylon, onder in hun woningen in hun fijne verblijfplaatsen.

Dit gesjouw met standbeelden toont de relatie tussen de mens en hun goden en laat zien dat het beeld van een almachtige en onkwetsbare god een relatief nieuw verschijnsel is. Eerder zagen we dat de Romeinen in staat waren goden te lokken. Dat ging dan nog uit vrije wil. Dat de goden uit Perzië en de landen in die regio door een koning tegen hun zin konden worden meegenomen en afhankelijk waren van de acties van een andere koning om terug naar huis te kunnen gaan, geeft een bijzonder beeld.

Boekentip voor vandaag:
Jesse Russell, Cyrus Cylinder

Liever een orgie dan een veldslag

Je kunt bijen beter met honing lokken dan met azijn. Dat geldt voor de meeste dingen, ook voor oorlogsvoering en zéker bij goden, want die hebben altijd toch meer middelen om dingen geregeld te krijgen. Zo kwam de god Dionysos tijdens zijn omzwervingen op het idee om India en de rest van Azië te veroveren. De Macedonische auteur Polyaenus (2e eeuw n.Chr.) merkt op dat de god wel een leger bij zich had, maar die anders toepaste dan andere aanvoerders (Krijgslisten I.1.1):

Om toegang te krijgen tot de steden gedurende zijn Indiase expeditie, kleedde Dionysos zijn troepen in witte linnen en hertenhuiden, in plaats van glimmende harnassen. Hun speren waren gedecoreerd met klimop en de punten van de speren waren verborgen onder een thyrsus. Zijn bevelen werden gegeven door cymbalen en trommels in plaats van trompetten en zijn vijanden dronken voerend met wijn, danste hij met hen en voerde Bacchische [Dionysos wordt in het Latijn Bacchus genoemd] orgiën uit. Zo waren de krijgsmethoden die die generaal gebruikte bij zijn verovering van India en de rest van Azië.

Handig, een god zijn. Je hebt toch liever een orgie dan een veldslag, nietwaar?

Boekentip voor vandaag:
Polyaenus, Les Ruses de Guerre de Polyen

"Maak je niet te druk!"

"Maak je niet te druk, want dat ik niet goed voor je hart!" Dat zal allemaal wel loslopen, zou je denken. Als je heel boos bent, moet je gewoon stoom kunnen afblazen en je uiten. Dat is goed, tenminste, zo zou dat moeten zijn. Misschien had mijn moeder toch wel een beetje gelijk. Waarschijnlijk weet mijn moeder niet wie keizer Valentinianus I (321 - 375 n.Chr.) was, maar hij is een mooi voorbeeld.

De keizer had tijdens zijn regeerperiode te maken met een aantal invallen van Germaanse volkeren. Er waren een aantal Romeinse legerkampen gebouwd aan de Germaanse kant van de Donau. Klachten van de Germanen leidden tot de listige actie van Marcellianus. Hij nodigde de leiders van verschillende stammen uit voor een banket. Tijdens het banket liet hij opeens de koning van de Quaden, Gabinius, doden. Daar werden de Quaden kwaad om. Ze staken met hun leger de grens over en sloegen aan het plunderen.

Het duurde een tijd voor de keizer kon ingrijpen, maar hij kreeg het wel voor elkaar. Volgens de Romeinse historicus Ammianus Marcellinus (±330 - 400 n.Chr.) werden de Quaden verslagen en begonnen de vredesonderhandelingen. Toen de onderhandelaars aangaven dat ze terecht kwade Quaden waren en dat ze geen kwaad wilden, maar niet konden instaan voor de andere Quaden, werd Valentinianus ook kwaad [sorry] (Romeinse Geschiedenis XXX.6.3):

De keizer kreeg daarop een enorme woedeaanval, en brieste, ziedend van drift toen hij begon te antwoorden, dat dit hele ondankbare volk vergeten was hoe goed hij het behandeld had, maar kalmeerde langzamerhand en werd wat redelijker, tot plotseling, alsof hij door de bliksem was getroffen, zijn adem afgesneden leek, zijn stem stokte en men hem vuurrood zag worden. Zijn hart haperde, doodszweet brak hem uit. IJlings brachten zijn toegesnelde lijfbedienden hem naar zijn privévertrekken om te voorkomen dat hij voor de ogen van het gewone volk in elkaar zou zakken. [vert.]

Valentinianus' woede bleek inderdaad niet goed voor zijn hart. Hij overeed nadat hij zichzelf letterlijk woedend doodgeschreeuwd had.

Boekentip voor vandaag:
Ammianus Marcellinus, Works

Hoe je van schapen belasting heft

De overheid haalt een groot deel van de inkomsten uit de belastingen van de bevolking. Dat is niets typisch Romeins en niets nieuws. Dit gebeurt al vanaf het begin van het bestaan van staten of staat-achtige inrichtingen van samenlevingen.

Waar de Romeinen weer wel bekend om geworden zijn, om om de manier van belasting heffen. Je kon bieden op de rechten om belasting te heffen in een regio. De rechten gingen naar degene die het meeste bood en dan kon je aan de slag om genoeg geld op te halen om winst te maken. Dit leverde een kans voor mensen om door uitbuiting aan zelfverrijking te doen, maar het levert wel sociale problemen op. Het is dan aan de autoriteiten om in de gaten te houden dat het niet meer kost dan het oplevert.

De Romeinse keizer Tiberius (42 v.Chr. - 37 n.Chr.) had hier wel wat op te zeggen, zoals de Romeinse geschiedschrijver Suetonius (69/70 - 140 n.Chr.) opmerkt (Tiberius XXXII.2):

Aan de gouverneurs die hele zware belastingen aanbevolen, antwoordde hij schriftelijk dat het de taak van een goede herder is om zijn schapen te scheren, niet om hen te villen.

De basis van hard, maar succesvol belastingbeleid.

Boekentip voor vandaag:
Suetonius, Keizers van Rome