De keizer achter het gordijn

Keizer Caligula (12 - 41 n.Chr.) had zich gedurende zijn regering steeds meer vervreemd van de senaat en dat zorgde ervoor dat zijn dood vroeger plaatsvond dan hij zichzelf had voorgesteld. Op 24 januari 41 werd Caligula gedood door de Praetoriaanse garde. Probleem was dat er niet nagedacht was over de what's next   in deze kwestie, want als je de keizer doodmaakt, moet je weten wat er vervolgens het plan is.

Gelukkig hadden ze nog de mogelijkheid om de eerste die ze tegenkwamen als keizer uit te roepen. Volgens de Romeinse biograaf Gaius Suetonius Tranquillus (69/70 - 140 n.Chr.) vertelt dat dat min of meer precies is wat er gebeurde (Claudius 10):

Claudius had zich teruggetrokken in een vertrek dat het Hermaeum genoemd wordt. Kort daarna hoorde hij van de moord en sloop in doodsangst naar een balkon daar vlakbij, waar hij zich verborg achter een gordijn dat voor de deur hing. Terwijl hij zich daar schuilhield, zag een gewone soldaat die toevallig langskwam zijn voeten. Nieuwsgierig naar wie daar stond, trok hij hem achter het gordijn vandaan en terwijl Claudius hem uit angst te voet viel, begroette hij hem als keizer.

Zo werd Claudius (10 - 54 n.Chr.) de vierde Romeinse keizer.

Gelukkig ben ik een Griekse man

De eerste filosoof die we uit de Griekse Oudheid kennen is Thales van Milete (±624 - 545 v.Chr.). Volgens de biograaf Diogenes Laërtius (3e eeuw n.Chr.) was hij op vele intellectuele gebieden de eerste die zich eraan waagde. Zo was hij onder andere de eerste die een rechthoekige driehoek in een cirkel wist te krijgen en vervolgens een os te offeren. (Thales 24) Verder werd hij in een conflict rond een driepoot algemeen beschouwd als de wijste van alle Grieken, dus hij werd echt wel serieus genomen.

Wat wel gezegd kan worden van Thales is dat hij tegenwoordig als een nationalistische seksist gezien zou worden. Hij was namelijk dankbaar aan de godin Tyche om drie dingen: dat hij een mens was en geen bruut beest, dat hij een man was en geen vrouw en dat hij een Griek was en geen barbaar. (Thales 33) Dit soort dingen komen je nog wel eens duur te staan, want Diogenes vertelt verder wat Thales overkwam (Thales 34):

Men zegt dat hij eens, toen hij het huis uit geleid werd door een ouder vrouw om de sterren te observeren ["filosofie" behelste in de Oudheid ook wat we nu astronomie noemen, of wetenschap in het algemeen], hij in een kuil viel en dat zijn roep om hulp bij de oude vrouw het antwoord: "hoe kun jij verwachten alles te weten over de hemel, Thales, als je niet eens kunt zien wat zich recht voor je voeten bevindt?", uitlokte.

Ik denk dat we tegenwoordig verder zijn.

In de Tiber met Tiberius!

Keizer Tiberius (42 v.Chr. - 37 n.Chr.) heeft een behoorlijk goede naam overgehouden aan de 2000 jaar die er na zijn dood voorbij zijn gegaan. Dat heeft met name te maken met wat de Romeinen ná zijn dood te verduren kregen: keizer Caligula (12 - 41 n.Chr.) en niet veel later ook Nero (37 - 68 n.Chr.). Dit is echter allemaal praat achteraf, want Tiberius was in zijn tijd zeker niet populair en is er voor een deel voor verantwoordelijk geweest dat Caligula een kans kreeg, want veel erger dan Tiberius kan het toch niet worden.

De Romeinse biograaf Gaius Suetonius Tranquillus (69/70 - 140 n.Chr.) laat duidelijk zien wat het volk van de keizer vond. Toen bekend werd dat de keizer overleden was, was er geen massale uiting van rouw zoals we tegenwoordig zien, maar volgens Suetonius was de reactie als volgt (Tiberius 75):

Het volk was zo verheugd over zijn dood dat iedereen onmiddellijk nadat het bericht was ontvangen de straat op ging. Sommigen riepen: "Tiberius de Tiber [rivier die door Rome stroomt] in!", anderen baden Moeder Aarde en de goden van de onderwereld om hem slechts een plaats te geven onder de verdoemden. Weer anderen dreigden zijn lijk naar de Trap der Zuchten te zullen brengen en de Tiber in te slepen, verbitterd als ze waren niet alleen door de herinnering aan zijn vroegere wreedheid, maar ook door een recente gruweldaad.

Het was duidelijk dat Tiberius niet het propaganda-genie van zijn adoptiefvader Augustus (63 v.Chr. - 14 n.Chr.) had. Suetonius is niet de enige die deze episode optekent. Aan de andere kant bevindt Tiberius zich in de absolute top van de keizers met de langste regeerperiodes en dat is op zich een prestatie!

Rovers en koningen

Koningin Beatrix heeft haar lip bezeerd. Dat was het nieuws van de dag van eerder deze week, blijkbaar. Vervelend voor haar. Ik heb ook wel eens mijn lip bezeerd en kan je vertellen dat dat niet prettig is. Verschil tussen onze lipproblemen is dat die van mij niet in het nieuws komen en die van de koningin wel. Ik vind dat niet erg, maar het geeft wel aan dat een koningin meer is dan een figuur met een bepaalde hoeveelheid macht. Het staatshoofd leeft onder een vergrootglas.

Dit was niet anders in de Oudheid. Hoewel het nieuws van een pijnlijke lip vaak Rome nog niet uit was voor de lip hersteld was, vorsten hadden een speciale positie. Dit was iets waar de kerkvader Augustinus van Hippo (354 - 430 n.Chr.) de aandacht op vestigde. Hij vertelt over een piraat die door Alexander de Grote (356 - 323 v.Chr.) werd gevangengenomen en hoe hij zich verdedigde (De stad van god IV.4):

Toen de koning hem vroeg hoe hij het waagde de zee te teisteren, antwoordde hij vrijmoedig: "hoe waag jij het de gehele wereld te teisteren? Maar omdat ik het doe met enkel een klein scheepje, noem jij mij een rover; jij die hetzelfde doet met een grote vloot, wordt koning genoemd."

Koningschap (en politiek leiderschap in het algemeen) komt neer op hebben van zoveel macht dat je wegkomt met misdaden waar een ander niet mee weg komt. Augustinus zag dat al. Dit heeft natuurlijk niets te maken met het verhaal van de pijnlijke lip, maar koningen zijn nu eenmaal anders, in vele opzichten.

Hoe ontstaat kiespijn?

Iedereen heeft er wel eens last van gehad: tandpijn. Zo ook in het oude Mesopotamië. Net zo goed als dat wij hier tandartsen hebben om dit probleem te verhelpen, lijkt het zo te zijn dat er in Mesopotamië ook ingegrepen werd als iemand last van zijn tanden had. Dit ging met een pijnlijke procedure waarbij de tand getrokken werd.

Belangrijk is bij medische vraagstukken wel altijd om de theorie te kennen. Gelukkig is er een inscriptie bewaard gebleven waarin de oorzaak van tandproblemen wordt gelegd bij een tandenworm. Deze wilde wat anders eten dan hij van de goden kreeg (Inscriptie pagina 7):

Nadat Anu de hemel had geschapen,
Schiep de hemel de aarde,
De aarde schiep de rivieren,
De rivieren schiepen de valleien,
De valleien schiepen het moeras,
Het moeras schiep de worm.
De worm kwam naar Shamash [zonnengod] en huilde.
Zijn tranen stroomden voor Ea [een belangrijke schepper-god] en hij zei:
"Wat geef je me om te eten?
Wat geef je me om op te sabbelen?"
"Ik geef je rijpe vijgen, abrikozen en appels."
"Wat heb ik aan rijpe vijgen, abrikozen en appels?
Til me liever op en laat me leven tussen de tanden en de kaak!
Ik zal het bloed van de tanden opzuigen!
Ik zal het eten van de kaak opkauwen!"

De goden hadden kennelijk ook moeite met het doorzetten van hun wensen, want de tandenworm kreeg tanden en kaken om tussen de wroeten, met alle gevolgen van dien. Een tandarts moest dit stukje reciteren en vervolgens de tand eruit trekken. De patiënt moest het daarna vermoedelijk doen met rijpe vijgen en abrikozen omdat een worm zo kieskeurig was!

Men had toen een langer linkerbeen

Ik ben geen kunsthistoricus, maar heb me altijd verwonderd over de kunst in de Oudheid. In dit blog heb ik me al een aantal keer bezig gehouden met kunst uit de Oudheid, maar altijd vanuit het perspectief van een boodschap, zoals het standbeeld van Augustus van de Prima Porta en de Standaard van Ur. Vandaag ga ik het hebben om kunst om de kunst en ik heb het over één van de bekendste kunstwerken uit de hele Oudheid, de kouros uit het Metropolitan Museum in New York. Vermoedelijk de meest houterige man die je ooit zult zien, maar daarmee niet minder interessant.

foto: The Metropolitan Museum of Art

Kouros betekent "jongeman" en dit is wat we zien, een redelijk gespierde jongeman met lang haar. De kouros was meer een type standbeeld (met heel veel voorbeelden) dan een specifiek beeld. Ik had makkelijk een andere kunnen kiezen.

foto:  The Metropolitan Museum of Art 

Opmerkelijk in dit type standbeelden is de symmetrie met één kleine uitzondering. Kouros-standbeelden hebben hun linkervoet een stukje vooruit staan. Verder is het standbeeld volledig symmetrisch. Het gezicht is symmetrisch, de torso, de houding van de armen is aan beide kanten identiek. Dit zorgt voor een probleem, want daarmee kunnen de benen niet even lang zijn. Een zij-aanzicht van de kouros laat namelijk zien dat het linkerbeen langer is dan het rechterbeen en dit komt bij de meeste kouroi voor.

Een luxe krukje

De Romeinen hadden aan aantal vijanden waar ze niet echt van konden winnen. Ten Noorden van het rijk zaten de Germanen (die je niet als één volk moet zien) en de Scythen als de belangrijkste buren. Aan de Oostkant bevond zich het oude Perzië dat tot 226 n.Chr. onder de macht van de Parthen stond. Dit volk bleek een solide buurman voor de Romeinen. Het was zeker niet altijd vrede tussen de twee wereldrijken, maar de Romeinen wisten wat ze konden verwachten.

In 226 werd het Perzische koninkrijk overgenomen door de Sassaniden, een dynastie die het de komende eeuwen voor het zeggen had. Zij raakten in oorlog met de Romeinen en vochten in 259 de Slag bij Edessa uit. Daarbij gebeurde het ondenkbare: de Romeinse keizer Valerianus I (±200 - 260) werd gevangen genomen en meegenomen naar het paleis van de Koning der Koningen Shapur I de Grote (r. 241 - 272).

De "Christelijke Cicero" Lucius Caecilius Firmianus Lactantius (±250 - 320) beschrijft in zijn werk De Moribus Persecutorum "over de dood van de vervolgers" (de authenticiteit hiervan wordt betwist) hoe de laatste maanden van het leven van de keizer aan het hof van Shapur waren (De Mor. Persec. 5):

Hij [Valerianus] verloor als gevangene van de Perzen niet alleen de macht die hij zonder mate uitoefende, maar ook de vrijheid die hij van anderen had afgenomen; en hij verspilde de rest van zijn leven in de verschrikkelijkste situatie van slavernij: want Sapores [Shapur], de koning van de Perzen die hem gevangen had genomen, beval de Romein iedere keer wanneer hij zijn paar of een rijtuig op wilde klimmen om voor hem te bukken en zijn rug te presenteren. Vervolgens zei hij lachend, wanneer hij zijn voet op de schouders van Valerianus zette: "Dit is waar, en niet datgene dat de Romeinen op borden of pleisterwerk zetten."

De Romeinen waren meesters in het positief presenteren van zaken in hun propaganda, maar Shapur maakte hier korte metten mee. Hij bracht de Romeinen in zijn propagandarelief in Naqš-i Rustam, bij Fars in Iran op de knieën. Tot zover..