Editorial: Wiskunde in een gebedenboek

Mij wordt wel eens gevraagd of ik kan aangeven waarom onderzoek in mijn tak van sport (geschiedenis) wetenschap genoemd mag worden. Op die vraag zijn eigenlijk twee antwoorden te geven. Ten eerste is geschiedenis een wetenschap in de ruimste zin van het woord omdat het op een gestructureerde manier op zoek is naar kennis over wat er in het verleden aan de gang is geweest. Of die kennis dan zinvol is, is een andere kwestie, maar we zuigen het niet uit onze duim en als geschiedenisonderzoek goed is uitgevoerd, kan in principe iedereen het reproduceren.

Het andere antwoord is in andere zin wat breder, namelijk in het begrip "geschiedenisonderzoek". Een historicus bouwt zijn verhaal op de bronnen en wat eerdere onderzoekers daarover gezegd hebben. Dat is in feite gewoon een kwestie van lezen en andere talen beheersen (naast kennis van context en dat soort dingen). Maar je begint met een bron. Dit is echter niet het begin. Bronnen komen ergens vandaan. Sommige worden opgegraven, anderen per toeval gevonden. Nog weer anderen liggen verborgen op plekken waar je ze niet verwacht. Zo is een middeleeuws gebedenboek niet de eerste plaats waar je zoekt naar verloren gegane werken van de Siciliaanse wiskundige Archimedes (287 - 212 v.Chr.). Toch hebben we een belangrijk deel van het werk van deze grootheid (van de zonnespiegels en Eureka) aan het hergebruik van papier voor belangrijker geachte zaken te danken.

Onderstaande video van TED.com beschrijft het proces waardoor een team geleid door manuscripten-specialist William Noel de informatie uit dit gebedenboek weet te destilleren. Het is fascinerend om te zien wat mogelijk is en ook wat er komt kijken bij het bruikbaar maken van een boek dat jarenlang stof en kaarsvet heeft liggen vergaren in een kerk. Er ligt een hele wereld voordat iets een tweedehands-Penguin-editie van Archimedes is.



Boekentip voor vandaag:
Reviel Netz & William Noel, The Archimedes Codex

Archimedes en zijn spiegels

Wat eergisteren aan bod kwam met de kraai die ervoor zorgde dat de Romeinen de Carthagers op zee konden verslaan, deed me denken aan één van de grootste genieën uit de wereldgeschiedenis, de Siciliaanse wiskundige en natuurkundige Archimedes (287 - 212 v.Chr.) . Deze man is bekend geworden door uit bad te springen en naakt over straat te rennen het enige Oudgriekse woord waarvan iedereen tegenwoordig weet wat het betekent: "Eureka!"

Wat ook als één van Archimedes' verdiensten wordt gezien, is de uitvinding van de Zonnespiegel, of Death Ray zoals dat veel spannender klinkt in het Engels. Tijdens de Tweede Punische Oorlog koos Archimedes' stad Syracuse de kant van Carthago en dat werd door de Romeinen niet gewaardeerd. Een beleg volgde en aangezien Syracuse aan zee ligt, werden schepen ingezet.

De historicus Diodorus Siculus (±90 - ±30 v.Chr.) maakt melding van de manier waarop Archimedes de Romeinen te lijf ging met spiegels, want dat zullen niet verwacht hebben (Romeinse Geschiedenis 26.18):

De oude man [Archimedes] bouwde een achthoekige spiegel en plaatste op de juiste afstand ervan kleine vierhoekige spiegels van dezelfde soort die konden worden versteld met metalen platen en kleine scharnieren. Deze kunstgreep zette hij in om de volledige zonnestralen van het middaguur te kunnen vangen, zowel 's zomers als 's winters, en uiteindelijk door de werkaatsing van de zonnestralen hierin werd een vreselijke hitte aangestoken in de schepen en vanaf de afstand hoe ver een pijl kan vliegen, maakte hij er hoopjes as van.

Andere bronnen tot  in de twaalfde eeuw noemen dit voorval niet en dat geeft aanleiding om het niet te geloven en ook moderne pogingen het te reproduceren liepen op weinig succes uit. Wel past dit binnen het beeld dat we van Archimedes hebben, een uniek genie. Of het waargebeurd is of niet, het bepaalt mede hoe we tegenwoordig over hem denken.