Hitman in de problemen

Soms is het het handigste om een politieke rivaal uit de weg te ruimen. Dit gebeurde graag en vaak in de Oudheid en mag geen nieuws heten. In de meeste gevallen ging dit door middel van executies omwille van één of andere misdaad die het slachtoffer al dan niet gepleegd zou hebben. De tweede keizer van het Romeinse rijk, Tiberius (42 v.Chr - 37 n.Chr.) wist ook een andere manier om zijn rivalen weg te ruimen. Agrippa Postumus (12 v.Chr. - 14 n.Chr.), de kleinzoon van keizer Augustus (63 v.Chr. - 14 n.Chr.) overleefde het niet.

Tiberius stuurde een tribuum naar het eiland waar Agrippa woonde. Deze doodde de jongeman. Terug in Rome deed hij verslag bij de keizer. De Romeinse biograaf Suetonius (69/70 - 140 n.Chr.) vertelt wat diens reactie was (Tiberius 22):

Toen de tribuun hem rapporteerde dat de opdracht was uitgevoerd, antwoordde Tiberius: "Ik heb die opdracht niet gegeven en u dient zich hiervoor bij de senaat te verantwoorden."

Zo ging Tiberius om met zij die zijn vuile werk opknapten, volgens Suetonius.

Het zwaard en het papierwerk

Het is voor hen die de Romeinse geschiedenis bestuderen moeilijk om mensen uit elkaar te houden en dat is niet in de laatste plaats omdat de Romeinen weinig origineel waren in hun keuze van namen. De keizerlijke familie van de Julisch-Claudische periode hing aan Gaiussen en Agrippina's aan elkaar en ook eerder leverde naamsverwarring problemen op, zoals we hebben gezien bij de onfortuinlijke dichter Gaius Helvius Cinna die toevallig dezelfde naam had als een gehaat vijand van het volk.

Precies dezelfde naam als het toen bedoelde slachtoffer van de lynchpartij had diens vader, de consul uit 87 v.Chr., Lucius Cornelius Cinna (±130 - 84 v.Chr.). Deze Cinna was diep betrokken in de strijd tussen de populares en de optimates waar de laatste fase van de Romeinse republiek grotendeels door bepaald werd. Hij was als popularis als consul verantwoordelijk voor de vervolging van zijn politieke tegenstanders. Aangezien dit er niet lichtzinnig aan toe ging, raakte hij in de problemen toen de optimates bleken te winnen. Een centurion wist de vluchtende Cinna in de kraag te vatten met als doel hem te doden. Volgens de Griekse biograaf Plutarchus (±46 - minstens 120 n.Chr.) was dit wat er gebeurde (Pompeius 5):

Toen de vluchtende Cinna dor een van de centurions die hem met getrokken zwaard achtervolgde, was gepakt, viel hij voor hem op de knieën en overhandigde zijn zegelring die van grote waarde was. Maar de centurion zei met grote onbeschaamdheid: "Ik ben niet gekomen om documenten te verzegelen, maar om een wetteloze en kwaadaardige tyran te straffen," en hij doodde hem.

Dit was wél de goeie Cinna.

Het gewicht in goud

We hebben eerder gezien dat het leven van een sociaal hervormer in de late Romeinse republiek niet over rozen ging. Tiberius Sempronius Gracchus (overleden in 133 v.Chr.) kreeg zijn plannen voor landhervormingen niet door de politieke arena en moest dat bekopen met zijn leven. Zijn jongere broer Gaius  (154 - 121 v.Chr.)  pakte de handschoen op toen zijn broer de Tiber in werd gegooid en kwam een aantal jaar later met zijn eigen voorstellen.

Gaius had niet alleen net even iets radicalere denkbeelden dan zijn broer, maar leek succesvoller te zijn dan Tiberius. Zó succesvol zelfs dat er een prijs op zijn hoofd werd gezet door de conservatieve tegenstanders in de senaat. Wie het hoofd van Gaius Gracchus brengt, krijgt het gewicht ervan in goud. Ik hoef niet uit te kauwen of hij het overleefde, maar de Griekse historicus Plutarchus (±46 - minstens 120 n.Chr.) vertelt wat er gebeurde, een truuk die je alleen van Romeinen kunt verwachten (Gaius Gracchus XVII.4): 

Dus stak Septimuleius het hoofd van Gaius op een speer en bracht het naar Opimius [consul en groot tegenstander van Gracchus] en toen het op een weegschaal werd gelegd, woog het zeventien tweederde pond, omdat Septimuleius zichzelf niet alleen een smeerlap [hij was een vriend van Gaius Gracchus] , maar ook een bedrieger toonde; want hij had de hersenen verwijderd en vloeibare lood op de plaats gegoten.

Er staat nergens dat we niks met het hoofd mochten doen. Romeinse inventiviteit!

Een volkomen terechte moord op een onschuldige

Vorig jaar bekeek ik de film Agora over het leven en de dood van de Griekse filosofe en wiskundige Hypatia (355 - 415 n.Chr.) die in Alexandrië in Egypte. Hypatia werd gedood door een groep christenen die daartoe waren aangezet door de christelijke autoriteiten onder de patriarch Cyrillus (375-380 - 444 n.Chr.).

Als de dood van Hypatia iets doet, dan is dat dat het een belangrijk onderdeel van de geschiedwetenschap illustreert. Het illustreert het feit dat het uitmaakt wie een episode uit de geschiedenis opschrijft en wat dat zegt over opvattingen en belangen van de schrijver. Zo wordt de moord op de filosofe als een heldendaad gepresenteerd door de 7e eeuwse bisschop van Nikiu, Johannes (Kronieken 81:100-103):

En vervolgens ging een menigte gelovigen in God onder de begeleiding van de magistraat Petrus -- deze Petrus was in alle opzichten een perfecte gelovige in Jezus Christus -- op zoek naar de heidense vrouw die de bevolking van de stad had misleid door haar hekserij. En toen ze erachter kwamen waar ze was, vonden zij haar zittend op een stoel; en nadat ze haar hadden laten opstaan, sleepten zij haar mee en brachten haar naar de grote kerk, genaamd Caesarion. Nu was het vastentijd. Ze trokken haar de kleren van haar lijf en door de straten tot ze stierf. Ze namen haar mee naar een plaats die Cinaron heette en verbrandden haar met vuur. En alle mensen omringden Cyrillus en noemden hem "de nieuwe Theophilus ("hij die van God houdt"), want hij had de laatste overblijfselen van afgoderij in de stad vernietigd.

Een ander beeld komt naar voren in het werk van de (ook christelijke) jurist en historicus Socrates Scholasticus (±380 - na 439 n.Chr.). Hij bekijkt de dood van Hypatia veel kritischer (Kerkgeschiedenis  VI:15):

Daarom [omdat Hypatia een belangrijke rol in een politiek conflict kreeg toegedicht door Cyrillus] wachtten enkelen, die door een wilde en schijnheilige eerzucht gedreven werden, wier aanvoerder een voorganger onder de naam Petrus was, haar op haar thuisweg op, trokken haar uit de koets, brachten haar in de kerk met de naam Caesarion, waar zij naakt uitgekleed en dan met bakstenen doodgeslagen werd. Nadat ze haar lichaam in stukken uiteen getrokken hadden, brachten ze haar verminkte ledematen naar een plaats met de naam Cinaron en verbrandden ze daar. Deze affaire bracht een niet geringe smet, niet alleen op Cyrillus maar op de hele Alexandrijnse kerk. En met zekerheid kan niks verder van de geest van het christendom verwijderd zijn dan zulk een slachting, gewelddaden en mishandelingen toe te laten!

Het ligt er maar aan wie de tekst schrijft. Hebben we hier te maken met een terechte afrekening van iemand die problemen veroorzaakt of de moord op een onschuldige?

Boekentip voor vandaag:
Michael Deakin, Hypatia of Alexandria
en de film Agora (2009)

De verkeerde Cinna verscheuren

Soms worden mensen gelyncht door een woedende menigte, al dan niet opgehitst door politieke tegenstanders, zoals we eerder bij de broers Gracchus gezien hebben. Vandaag is er aandacht voor een vergelijkbaar geval, maar waarin het verkeerd gaat. Enkele jaren geleden kwam er op het nieuws een stukje over een Geert Wilders die moest onderduiken omdat zijn naamgenoot dingen riep in de politieke arena. Zo blijken er in de Romeinse tijd ook verschillende mensen Cinna geheten te hebben.

Na de moord op Julius Caesar (±100 - 44 v.Chr.) braken er onlusten uit waar aanhangers van Caesar diens vijanden achterna gingen. Nu had Caesar's zwager, Lucius Cornelius Cinna zich onlangs aan de zijde van de moordenaars geschaard en dat was reden om hem achterna te zitten. Probleem was echter dat de eerste Cinna die ze tegen kwamen, iemand anders was: Gaius Helvius Cinna, een dichter en vriend van Caesar.

De Griekse biograaf Plutarchus (±46 - minstens 120 n.Chr) vermeldt in zijn biografie van Marcus Junius Brutus (85 - 42 v.Chr.) de bekendste van de moordenaars van Caesar en al eerder in dit blog besproken wat er met deze dichter gebeurde (Brutus 20:8-11):

Maar er was een zekere Cinna, een dichter, die geen deel had in de misdaad maar in feite een vriend van Caesar was. Deze man droomde dat hij door Caesar was uitgenodigd voor een maal, maar weigerde te gaan, maar dat Caesar hem verzocht en dwong te gaan en hem tenslotte bij de hand nam en hem naar gapende [?] en duistere plaatsen bracht waar hij onwillig en verbijsterd volgde. Na dit visioen kreeg hij koorts die de hele nacht duurde, maar in de ochtend, toen de begrafenisrituelen over het lichaam van Caesar werden gehouden, schaamde hij zich toch om niet aanwezig te zijn en ging hij naar de menigte toen het al wild aan het worden was. Hij werd echter gezien en omdat ze dachten dat hij niet de Cinna was die hij werkelijk was, maar diegene die onlangs Caesar had beschimpt voor het verzamelde volk, werd hij aan stukken gescheurd.

Da's niet zo mooi...