Vechten tegen Cicero

De Romeinse Republiek kende democratische elementen, in zoverre dat er via verkiezingen jaarlijks ambten verdeeld werden. Het hoogste ambt dat je kon verkrijgen was één van de twee posities van consul. Een consul had grote macht in vredestijd en voerde de legers aan als er wat te vechten viel. Na een jaar legden de consuls hun positie neer en werden er nieuwe uitgekozen.

Omdat er doorgaans meerdere kandidaten waren dan de twee posities die te winnen waren, waren er ook verliezers te betreuren bij de verkiezingen. Dit was een bittere pil, want de campagne kostte ontzettend veel. De eer en de macht van consulschap maakten dat vaak ruim goed (zeker ook omdat een aantal belangrijke posities in het rijk voorbehouden waren aan ex-consuls), maar als je verloor, was dat niet leuk.

Een verliezer van de verkiezingen van 63 v.Chr. was Lucius Sergius Catilina (108 - 62 v.Chr.) en hij nam zijn nederlaag hoog op. Zo hoog zelfs dat hij een staatsgreep ondernam die de geschiedenis in gegaan is als één van de meest rampzalige ooit, zeker ook omdat hij zich misrekend had in zijn vijand, misschien wel de grootste openbaar spreker uit de geschiedenis, Marcus Tullius Cicero (106 - 43 v.Chr.). In de campagne had Cicero al gehakt gemaakt van Catilina en ook de staatsgreep van Catilina liep op de rotsen van Cicero.

In het Italiaanse parlementsgebouw is deze fresco te bezichtigen:

Bron: Wikipedia

Cicero spreekt de senatoren aan en Catilina zit er onbeholpen en alleen bij. Dit is het beeld dat van de hele episode achterblijft als je de bronnen bekijkt. De Romeinse historicus Gaius Sallustius Crispus (83 - 35 v.Chr.) beschrijft dat Cicero's net rond Catilina steeds verder sluit. Volgens hem weet Catilina niet meer tegen te werpen dan het volgende (Samenzwering van Catilina 31.7)

Toen hij [Cicero, die net gesproken had] weer ging zitten, begon Catilina, voorbereid als hij was om alles te ontkennen,met de ogen naar de grond gericht en met smekende stem de Vaders van de Senaat te smeken om geen ongefundeerde aantijgingen tegen hem te geloven; hij was van zo'n familie, zei hij, en had zijn leven vanaf jongs af aan zó ingericht, dat hij niets dan de beste vooruitzichten had. Zij moeten niet aannemen dat hij, een patriciër [iemand die zijn familiestamboom kon herleiden tot de tijd van Romulus en daarmee een hoge sociale positie genoot], die net als zijn voorvaderen grote diensten had bewezen aan het Romeinse volk, voordeel zou hebben aan het omverwerpen van de regering, terwijl diens redder, Marcus Tullius [Cicero], een buitenlandse ingezetene in de stad Rome was.

Volgens Sallustius volgden er verder nog was beledigingen, waarna de senatoren Catilina weghoonden en uitmaakten voor verrader en moordenaar. Cicero had gewonnen en daardoor maakt iedereen Catilina nu nog belachelijk. Het is maar de vraag wat er was gebeurd als Cicero die verkiezing niet meedeed...

Zolang de wereld draait

Zoals eerder aangegeven, Marcus Velleius Paterculus (±19 v.Chr - na 31 n.Chr.) was een groot fan van de redenaar Marcus Tullius Cicero (106 - 43 v.Chr.). Nadeel voor Cicero was dat een aantal belangrijke mensen in zijn tijd géén grote fan waren van Marcus Tullius Cicero, waaronder Marcus Antonius (83 - 30 v.Chr.). Toen Antonius samen met Octavianus en Lepidus de feitelijke macht in Rome overnam, kwamen de belangrijkste politieke tegenstanders van het drietal op een zwarte lijst te staan. Het proscriptio (simpel gezegd een openbare veroordeling als vijand van de staat) werd tegen hem uitgesproken en op bevel van Antonius werd de redenaar gedood.


Velleius Paterculus was het hier niet mee eens en in één van de grootste stukken slijmballerij uit de Oudheid richt hij zich tot Antonius (Romeinse Geschiedenis, II.66:3-5):

Toch heb jij niets bereikt, Marcus Antonius! (Ja, ik voel me gedwongen het kader van mijn geplande werk te buiten te gaan, mijn hart bonst en trilt van verontwaardiging!) Niets, ik herhaal het, heb jij bereikt door een premie uit te loven voor het afhakken van dat luisterrijke hoofd met die hemelse stem, niets door je lugubere loon om mensen aan te stichten tot moord op de man die ooit Redder des Vaderlands was, een consul [één van de twee hoogste politieke ambten in de Republiek] van zulk formaat.Waarvan immers beroofde jij Cicero toen? Van dagen vol angst, van een oude dag en een leven dat onder jou als vorst ellendiger zou verlopen dan zijn dood was onder jou als Triumvir ["drieman," lid van het driemanschap met Octavianus en Lepidus]. Maar de roem en glorie van zijn daden en woorden, die heb jij niet weggehaald, nee, die heb je juist vergroot! Cicero leeft en zal leven in de herinnering van alle eeuwen en zolang de structuur van dit heelal (door toeval of de voorzienigheid of hoe dan ook tot stand gekomen), zolang dit universum dat hij welhaast als enige Romein voor zijn geestesoog heeft aanschouwd, met zijn verstand heeft omvat en in zijn welsprekendheid heeft belicht, overeind blijft, even lang zal het op zijn tocht door de tijd vergezeld gaan van Cicero's heerlijkheid. Alle toekomstige generaties zullen bewondering koesteren voor zijn geschriften tegen jou en zullen jouw daad jegens hem verfoeien en vervloeken; ja, sneller zal de mensheid uit de wereld zijn verdwenen dan Cicero's genie.

Zolang het heelal de huidige structuur houdt, blijven we Cicero onthouden. Kan best zo zijn, want Cicero is toch één van de grootste schrijvers uit de Oudheid. Kennelijk bestonden er alleen wel verschillen van opvatting over zijn verdienste.

Mag dat ook al niet?!

De Romeinse historicus Marcus Velleius Paterculus (±19 v.Chr - na 31 n.Chr.) staat bekend als een gekleurd historicus. Twee mensen komen buitengewoon positief naar voren in zijn werk: de keizer uit zijn tijd, Tiberius (42 v.Chr - 37 n.Chr), en de beroemde redenaar uit de eeuw vóór zijn tijd, Marcus Tullius Cicero (106 - 43 v.Chr.).


Volgens Velleius is Cicero behoorlijk wat onrecht aangedaan. In zijn Romeinse Geschiedenis schrijft hij over de tegenwerking die de arme redenaar kreeg van de tribuun (een leidende politieke figuur)  Publius Clodius Pulcher (II.45:1-2):

Tijdens zijn tribunaat kwam Clodius met een wetsvoorstel dat al wie zonder rechterlijk vonnis een Romeins burger ter dood had gebracht werd bestraft met verbanning. De naam Cicero viel hier niet expliciet, maar het wetsvoorstel was uitsluitend gericht tegen hem. En zo heeft een man met uitmuntende verdiensten jegens de staat het loon gekregen voor het behoud van het vaderland: het rampzalig lot van een balling.

Gelukkig werd Cicero na de termijn van Clodius weer teruggeroepen uit zijn vreselijke ballingschap aan de Griekse kust. Blijkbaar kon je in die tijd niet eens meer iemand zonder een eerlijk proces om zeep helpen!