Als je teveel betaalt, ga je eraan!

In een ecomomische crisis bekruipt je het gevoel dat er iets aan gedaan moet kunnen worden, maar het feit dat het maar niet opschiet kan dan twee dingen betekenen: ófwel degenen die er wat aan moeten doen, weten niet wat, ófwel er is sprake van onwil en mensen proberen zich ten koste van de economie in het algemeen te verrijken. Of allebei. Er worden wetten bedacht om die malafide activiteiten in de dammen, maar het schiet nog niet echt op.

In de Romeinse tijd hadden keizers de neiging het zilver- en goudgehalte van munten te verlagen zodat ze meer munten konden slaan om de legers te betalen. Dit leverde een probleem op dat de Romeinen niet goed begrepen: inflatie. Prijzen stegen en dat had zo zijn gevolgen, met name in de legers. Dit bracht de keizer Diocletianus (242 - 316 n.Chr.) ertoe in te grijpen met zijn in 301 gepubliceerde Prijsedict dat eerder in dit blog is langsgekomen, maar niet inhoudelijk is besproken.

Fragment van het Edict, in het Pergamonmuseum van Berlijn

Bron: Wikipedia

In zijn Prijsedict legt Diocletianus de maximumprijzen van allerlei goederen en diensten vast. In de inleiding op het Edict licht hij toe waarom hij dit noodzakelijk acht. Sommige mensen zijn namelijk zó hebzuchtig dat ze de hele economie uitknijpen en naar de knoppen helpen. Hier moet iets aan gedaan worden. Diocletianus besluit hier een harde lijn in te handhaven om ervoor te zorgen dat de hebzucht van mensen de economie niet verder kan verpesten (Prijsedict alinea 13):

[...] we [Diocletianus en zijn medekeizers] bepalen dat als iemand het durft tegen de regels van dit statuut te handelen, hij de doodstraf zal krijgen. En laat niemand aannemen dat we ontberingen opleggen, want terughoudendheid is aanwezig en mogelijk als een veilige haven om de straf te voorkomen.

Diocletianus laat het daar echter niet bij, want ook de consument heeft zo zijn verantwoordelijkheden in deze kwestie (alinea 14):

Dezelfde straf gaat ook uit naar die persoon die in zijn gretigheid om te kopen akkoord gaat met de met dit statuut strijdige hebzucht van de verkoper.

Het Prijsedict roept op tot terughoudendheid, maar bleek niet te handhaven, want wie gaat over het hele rijk controleren of de wet nageleefd wordt?

Boekentips voor vandaag:
Peter Temin, The Roman Market Economy
Roger Rees, Diocletian And The Tetrarchy

Vier grote mannen

De Romeinse keizer Diocletianus (236/237 - 316 n.Chr., regerend: 284 - 305) in de geschiedenis in gegaan als één van de grote hervormers van het Romeinse rijk. Hij had iets nieuws bedacht na ruim een halve eeuw vol machtsstrijd en tientallen keizers, tegenkeizers en subkeizers. Van zijn hand is een nieuw regeermodel. De keizer was niet meer de eerste onder de min of meer gelijken, zoals Augustus dat bedacht had (principaat), maar echt een heerser (dominaat).


Een andere hoeksteen van de hervormingen van Diocletianus was het feit dat de Romeinen niet meer spraken over de keizer, maar over de keizers, meervoud. Diocletianus vestigde een tetrarchie waarin vier mensen de baas waren. Er waren twee Augusti (meervoud van Augustus), hoofdkeizers, en twee Caesares (meervoud van Caesar), onderkeizers, elk met hun eigen machtsgebieden. De bedoeling was dat de Augusti voor een bepaalde periode regeerden en dan samen afstand deden van de troon, waarop de Caesares de rang van Augustus kregen en er twee nieuwe Caesares werden aangesteld. Troonsopvolging en stabiliteit zouden dan gewaarborgd zijn.


Diocletianus' regering (het was op één of andere manier wel duidelijk dat hij de belangrijkste man van het viertal was) bleek te maken te hebben met grote economische problemen en vaardigde in 301 een edict uit dat deze problemen uit de weg moesten ruimen. Zoals bij meer officiële documenten het geval was (zie de brief van Claudius aan de Alexandrijnen), werden namen en grootse prestaties van de afzender genoemd. Met vier afzenders van het hoogste niveau krijg je dan dit (Prijsedict):

De Keizer Caesar Gaius Aurelius Valerius Diocletianus, plichtsgetrouw, gezegend, onoverwonnen Augustus, hogepriester van de Romeinse staatsgodsdienst, zesmalig overwinnaar van de Germanen, viermalig overwinnaar van de Sarmaten, tweemalig overwinnaar van de Perzen, overwinnaar van de Britten, overwinnaar van de Carpi [stad in midden-Italië], overwinnaar van de Armeniërs, overwinaar van de Meden en de Adiabeni [een Perzisch volk], met voor het 18e jaar macht van een tribuun, zeven maal consul, 18 keer uitgeroepen als keizer, Vader van ons Vaderland, met consulaire macht en
De Keizer Caesar Marcus Aurelius Valerius Maximinianus, plichtsgetrouw, gezegend, onoverwonnen Augustus, hogepriester van de Romeinse staatsgodsdienst, vijfvoudig veroveraar van de Germanen, viervoudig veroveraar van de Sarmaten, tweemalig overwinnaar van de Perzen, overwinnaar van de Britten, overwinnaar van de Carpi, overwinnaar van de Armeniërs, overwinaar van de Meden en de Adiabeni, met voor het 17e jaar macht van een tribuun, zes maal consul, 17 keer uitgeroepen als keizer, Vader van ons Vaderland, met consulaire macht en
Flavius Valerius Constantius, tweevoudig overwinnaar van de Germanen, tweevoudig overwinnaar van de Sarmaten, tweevoudig overwinnaar van de Perzen, overwinnaar van de Britten, overwinnaar van de Carpi, overwinnaar van de Armeniërs, overwinnaar van de Meden, overwinnaar van de Adiabeni, met voor het 9e jaar macht van een tribuun, drievoudig consul, de zeer edele Caesar, enGaius Valerius Maximinianus [bekend als Galerius], tweevoudig overwinnaar van de Germanen, tweevoudig overwinnaar van de Sarmaten, tweevoudig overwinnaar van de Perzen, overwinnaar van de Britten, overwinnaar van de Carpi, overwinnaar van de Armeniërs, overwinnaar van de Meden, overwinnaar van de Adiabeni, met voor het 9e jaar macht van een tribuun, drievoudig consul, de zeer edele Caesar - zij verklaren: 

En dáárna begint het edict. "In naam der koningin" is de archaïsche uitdrukking op Nederlandse dwangbevelen en vonnissen. De Romeinen hadden daar beduidend meer ruimte voor nodig.