Vieze dingen eten

De eerder aan bod gekomen koning Mithradates VI van Pontus (±119 - 63 v.Chr.) was meer dan alleen een gevreesde en gehate vijand voor de Romeinen. Hij was namelijk ook een toxicoloog, gifdeskundige van het allerhoogste niveau. Mithradates was op de hoogte van het bestaan van veel verschillende planten waar je iemand mee van kant kon maken en hij wist ook veel kennis over gif te krijgen door te testen op ter dood veroordeelden. Waar Mithradates vooral veel faam mee maakte, was Mithridatium, een vermeend soort universeel antigif waar Mithradates zelf iedere dag een kleine portie van nam om zich te beschermen tegen zijn eigen hobby.

Mithradates test zijn middelen

Bron: Toxipedia

Wat zat er in deze cocktail? Opvallend genoeg hebben we een recept. De Romeinse schrijver Aulus Cornelius Celsus (1e eeuw n.Chr.) beschrijft het. (Over Geneesmiddelen V.23.3):

[...] Het bevat 1-66 gram balsemwormkruid, 20 gram kalmoes, hertshooi, eucalyptus, sagapenum, sap van de acacia, Illirische iris, kardemom, allen 8 gram, 12 gram anijs, narduskruid, gele gentiaan en gedroogde rozenblaadjes, allen 16 gram, [...er zitten tientallen verschillende ingrediënten in...] Deze dienen te worden gestampt en opgenomen te worden in honing. Tegen vergiftiging wordt een deel zo groot als een amandel in de wijn gestopt. In andere toepassingen is een hoeveelheid zoveel als een Egyptische boon voldoende.

Je moet er wat voor over hebben om veilig te zijn. Nadeel is wel dat je dan wel veilig bent tegen gif. Dat is een nadeel, als je zelfmoord probeert te plegen. Mithradates kreeg het dan uiteindelijk niet voor elkaar en liet een Gallische officier hem maar doden met een zwaard (Appianus, Mithradatische Oorlogen 111)

Boekentip voor vandaag:
Adrienne Mayor, The Poison King (met name hoofdstuk 11: Living like a king)

Dertien tegen ruim honderdduizend

Veldslagen uit de Oudheid komen soms behoorlijk gedetailleerd terug in de bronnen. We lezen hoe de linkerflank zich om de legers van de vijand heen manoeuvreerde en hoe deze een aanval in de rug plaatste terwijl het centrum frontaal op de vijand inrende. Zoals we eerder hebben gezien, ontbreekt er vaak één belangrijk element in de teksten over de veldslagen: aantallen. Soms spreken de bronnen elkaar tegen, soms zijn de cijfers simpelweg belachelijk.

Eergisteren repte ik even over de Slag bij Chaeronea (86 v.Chr.), de geboorteplaats van Plutarchus (±46 - minstens 120 n.Chr.). Dit is ook zo'n geval waar je je afvraagt of de cijfers wel kloppen. We weten dat er een grote veldslag heeft plaatsgehad en we weten dat de Romeinen onder Lucius Cornelius Sulla (±138 - 68 v.Chr.) de troepen van Pontus onder Archelaüs versloeg en het lijkt erop dat dat overtuigend geweest is en er weinig heel gelaten is van de vijand, maar de cijfers slagen er niet in om me te overtuigen. 

Volgens de Alexandrijnse historicus Appianus (±95 - ±165 n.Chr.) bestond het leger van Pontus uit ongeveer 120.000 man en had Sulla zo'n 40.000 man onder zijn commando. In de beginfase van de veldslag leken de Romeinen te worden afgeslacht, maar zij raakten niet in paniek en namen het initiatief over. Uiteindelijk vluchtten de vijanden naar hun kamp waar vrijwel niemand veilig wist aan te komen. Appianus geeft de cijfers (Mithradatische Oorlogen VI.45):

Archelaüs en de anderen die afzondrlijk waren gevlucht, kwamen samen in Chalcis. Niet meer dan 10.000 van de 120.000 hadden het overleefd. De verliezen bij de Romeinen waren slechts vijftien en twee van hen kwamen later opdagen.

Een overtuigende overwinning. Drie volle voetbalstadions aan doden voor de ene kant, wat bij mij kwam kijken toen ik voetbalde aan de andere kant. Daar kan ik mee leven!

Boekentip voor vandaag:
Appianus, The Foreign Wars

De gillende maagd

Vorig jaar besprak ik een situatie waarin de Romeinse consul Publius Claudius Pulcher de wil van de goden negeerde en (daardoor) een belangrijke veldslag verloor. Hij had moeten weten dat de goden bepalen of je de oorlog gaat winnen en niet Publius. Thuis in Rome werd hij daar ook voor op de vingers getikt. Het was niet voor vandaag, dat winnen.

Hoewel het met Publius Claudius anders had kunnen aflopen als hij het de kippen de volgende dag nogmaals had gevraagd, gebeurt het ook wel eens dat je iets doet waardoor de goden boos worden. Zo had koning Mithradates van Pontus (132 - 63 v.Chr.) eens een heilig bos in brand gestoken. Iedereen weet dat als de goden één ding niet kunnen hebben, dat dat is dat je aan hun spullen zit, dus de godinnen in kwestie (die overigens ook al niet enthousiast waren omdat Mithradates zijn halve familie had uitgemoord) begonnen hem dwars te zitten. Mithradates besloot dat het enige dat hij kon doen een mensenoffer was. De Romeinse schrijver Julius Obsequens (4e eeuw n.Chr.), een van de schrijvers waaruit we de inhoud van  de werken van Titus Livius (59 v.Chr. - 17 n.Chr.) die verloren zijn gegaan, deels uit kunnen afleiden, beschrijft wat er gebeurde (Boek van Wonderen  LVI):

Toen Mithridates [zoals hij ook genoemd werd] het bos van de Furiën [ook bekend als Erinyen] in brand stak, hoorden ze een machtige lach die nergens vandaan kwam. Toen hij op bevel van de harispices een maagd offerde aan de Furiën, verstoorde een lach die uit de keel van het meisje kwam, het offer. In Thessalië [Noord-Griekenland] verloor de vloot van Mithridates de slag tegen de Romeinen.

Soms zit het tegen.

Boekentip voor vandaag:
Adrienne Mayor, The Poison King

Een ezel en heel veel goud

Zoals we eerder hebben gezien moest koning Mithradates VI van Pontus (132 - 63 v.Chr.) het niet hebben van zijn zachtzinnigheid. Dat betekende dat we interessante anekdotes krijgen en dat Mithradates zichzelf wel eens in de nesten werkt. Vandaag het eerste bericht in een tweeluik over Mithradates met een anekdote, overmorgen een probleem waar hij zich in gebrand heeft.

Toen Mithradates de Romeinse gouverneur Manius Aquilius te pakken kreeg, besloot hij hem eens uitgebreid te beledigen en kleineren. De Alexandrijnse historicus Appianus (±95 - ±165 n.Chr.) beschrijft hoe (Oorlogen met Mithradates 3.21):

Niet lang daarna [nadat Quintus Oppius, een andere Romeinse generaal gevangen was genomen] nam hij [Mithradates] Manius Aquilius, één van de ambassadeurs en degene die het meeste de schuld heeft van deze oorlog, gevangen. Mithradates paradeerde hem rond, vastgebonden aan een ezel en hij dwong hem om zichzelf aan de menigte voor te stellen als Manius. Tenslotte, in Pergamum [de hoofdstad van Romeins Azië] goot Mithradates gesmolten goud zijn keel, waarmee hij de Romeinen bestrafte voor het aannemen van steekpenningen.

Mithradates legde met zijn handelen de basis voor een terugkerend fenomeen: het verzadigen van de goudlust van Romeinse generaals. 

Boekentip voor vandaag:
Appianus, Roman History I

Het wapen in de broek

Bij de opkomst van de eerder genoemde koning Mithradates van Pontus (132 - 63 v.Chr.) raakte hij in conflict met Nicomede III van Bithynië (r. 127 - 94 v.Chr.), een naburige regio over de regio Cappadocia in het binnenland van het huidige Turkije. In Cappadocia zat Ariarathes VII (met een niet bijster originele naam trouwens)op de troon met de steun van Nicomedes. Deze jongeman had niet de steun van Mithradates, dus wat volgde was een militaire confrontatie.

De Romeinse historicus Marcus Iunianus Iustinus (vermoedelijk 2e eeuw n.Chr.) meldt dat er geen veldslag aan te pas kwam en de zaken onderling werden geregeld toen Mithradates een persoonlijk onderhoud met Ariarathes aanvroeg. De koning van Cappadocia stuurde eerst iemand om Mithradates te fouilleren op wapens. Iustinus vertelt verder (Geschiedenis van Philippus XXXVIII.1):

[...O]mdat hij [Mithradates] bang was voor de onzekerheid van de veldslag [Ariarathes had ook een groot leger], ging hij over tot bedrog en hij nodigde de jonge vorst uit voor een vergadering. Hij had een wapen verstopt in zijn broek en zei tegen de fouilleerder die naar het gebruik van de vorsten door Ariarathes was gestuurd om de persoon te onderzoeken en die zeer zorgvuldig rond zijn lies zat te zoeken dat "hij beter zou moeten opletten, omdat hij anders een ander soort wapen zou vinden dan het soort waar hij naar op zoek was."

De jongeman trapte erin en liet Mithradates verder door. Met dat wapen in de broek doodde hij Ariarathes en zette een nieuwe Ariarathes op de troon. Het was zo origineel...

Boekentip voor vandaag:
Marcus Iunianus Iustinus, Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus
Adrienne Mayor, The Poison King. The Life and Legend of Mithradates 

Ze was lelijk

Een groot probleem dat regelmatig opduikt als je je verdiept in de Oudheid is dat sommige dingen gewoon niet te weten vallen. Bijvoorbeeld: tempels en inscripties zijn er wel en vaak meldt een schrijver ook wel iets, maar we kunnen nooit met zekerheid te weten komen wat mensen diep van binnen voelden. Een ander voorbeeld is het familieleven aan het hof van een koning. Meestal is wel bekend of de koning kinderen heeft en de namen zijn ook wel te achterhalen (vrijwel alleen bij de allerhoogste mensen), maar het vergt iets opvallends om meer te weten te komen over zo'n kind.

Zo had de eerder genoemde koning Mithradates VI van Pontus (132 - 63 v.Chr.) een aantal kinderen bij zijn verschillende vrouwen. Bij zijn "hoofdvrouw," koningin Laodice, die overigens ook zijn zus was, had hij een dochter. Deze had echter een afwijking, zo meldt de Romeinse historicus Valerius Maximus (1e eeuw n.Chr.). In een terloopse opmerking meldt Valerius (Gedenkwaardige Daden en Woorden I.8e.13.):

Maar Drypertinè, de dochter van koning Mithradates die uit koningin Laodice was geboren, met een dubbele rij tanden erg lelijk, was reisgenoot van haar vader toen Pompeius hem verslagen had.

Dat is alles wat we over deze arme meid weten...

Boekentip voor vandaag:
Adrienne Mayor, The Poison King. The Life and Legend of Mithradates 

Gaan we nog ingrijpen?

Toen de Romeinen bezig waren de opstand van bondgenoten neer te slaan in Italië (de eerder genoemde Romeinse Bondgenotenoorlog (91-88 v.Chr.)) veroorzaakte de koning van Pontus (Noord-Turkije), Mithradates VI (±119 - 63 v.Chr.) in het Oosten grote problemen toen hij bezig was de regio te veroveren. In 88 v.Chr. gaf hij een bevel dat door de Romeinen niet onbeantwoord kan blijven. Volgens de Griekse historicus Memnon van Heraclea (1e eeuw n.Chr.) constateerde Mithradates dat sommige steden zich niet zomaar lieten veroveren en dat de Romeinen daar wat mee te maken hadden. Memnon vertelt (Geschiedenis van Heraclea 22.9):

Toen schreef Mithradates alle steden aan, omdat hij hoorde dat de Romeinen die verspreid in de steden waren, zijn plannen dwarsboomden, en instrueerde hen om de Romeinen in hun midden op een specifieke dag te doden. Velen gehoorzaamden deze instructies, waardoor ze een slachting aanrichtten op die dag en 80.000 mensen werden gedood door het zwaard.

De Griekse biograaf Plutarchus (±46 - minstens 120 n.Chr.) legt de cijfers nog hoger. Volgens hem werden op die dag 150.000 Romeinen gedood (Sulla 24.4). De Romeinse redenaar Marcus Tullius Cicero (106 - 43 v.Chr.) is één van de schrijvers die meent dat álle Romeinen die dag zijn afgeslacht, wanneer hij zijn verontwaardiging uit over het feit dat Mithradates 23 jaren later nog steeds de baas is (Voor de wet van Manilius 5.11).

Een discussie over het aantal slachtoffers van deze genocide is wellicht niet zinvol, maar duidelijk wordt dat een gigantisch aantal Romeinen door dit bevel van de koning hun dood vonden. Met name de opmerking va Cicero spreekt hier boekdelen. Het feit dat Mithradates nog 25 jaar heeft geleefd nadat hij zijn gruweldaad gepleegd heeft, zegt veel over zijn vermogen zichzelf te beschermen, maar zeker ook over het feit dat de Romeinen destijds in de touwen hingen. Mithradates is misschien vergelijkbaar met Hannibal, de grote Carthaagse generaal die op dit blog één van de meest genoemde mensen is. Voor Mithradates is dit de eerste keer. Gaan we wat aan doen.

Boekentip voor vandaag:
Adrienne Mayor, The Poison King. The Life and Legend of Mithradates