Vechten tegen Cicero

De Romeinse Republiek kende democratische elementen, in zoverre dat er via verkiezingen jaarlijks ambten verdeeld werden. Het hoogste ambt dat je kon verkrijgen was één van de twee posities van consul. Een consul had grote macht in vredestijd en voerde de legers aan als er wat te vechten viel. Na een jaar legden de consuls hun positie neer en werden er nieuwe uitgekozen.

Omdat er doorgaans meerdere kandidaten waren dan de twee posities die te winnen waren, waren er ook verliezers te betreuren bij de verkiezingen. Dit was een bittere pil, want de campagne kostte ontzettend veel. De eer en de macht van consulschap maakten dat vaak ruim goed (zeker ook omdat een aantal belangrijke posities in het rijk voorbehouden waren aan ex-consuls), maar als je verloor, was dat niet leuk.

Een verliezer van de verkiezingen van 63 v.Chr. was Lucius Sergius Catilina (108 - 62 v.Chr.) en hij nam zijn nederlaag hoog op. Zo hoog zelfs dat hij een staatsgreep ondernam die de geschiedenis in gegaan is als één van de meest rampzalige ooit, zeker ook omdat hij zich misrekend had in zijn vijand, misschien wel de grootste openbaar spreker uit de geschiedenis, Marcus Tullius Cicero (106 - 43 v.Chr.). In de campagne had Cicero al gehakt gemaakt van Catilina en ook de staatsgreep van Catilina liep op de rotsen van Cicero.

In het Italiaanse parlementsgebouw is deze fresco te bezichtigen:

Bron: Wikipedia

Cicero spreekt de senatoren aan en Catilina zit er onbeholpen en alleen bij. Dit is het beeld dat van de hele episode achterblijft als je de bronnen bekijkt. De Romeinse historicus Gaius Sallustius Crispus (83 - 35 v.Chr.) beschrijft dat Cicero's net rond Catilina steeds verder sluit. Volgens hem weet Catilina niet meer tegen te werpen dan het volgende (Samenzwering van Catilina 31.7)

Toen hij [Cicero, die net gesproken had] weer ging zitten, begon Catilina, voorbereid als hij was om alles te ontkennen,met de ogen naar de grond gericht en met smekende stem de Vaders van de Senaat te smeken om geen ongefundeerde aantijgingen tegen hem te geloven; hij was van zo'n familie, zei hij, en had zijn leven vanaf jongs af aan zó ingericht, dat hij niets dan de beste vooruitzichten had. Zij moeten niet aannemen dat hij, een patriciër [iemand die zijn familiestamboom kon herleiden tot de tijd van Romulus en daarmee een hoge sociale positie genoot], die net als zijn voorvaderen grote diensten had bewezen aan het Romeinse volk, voordeel zou hebben aan het omverwerpen van de regering, terwijl diens redder, Marcus Tullius [Cicero], een buitenlandse ingezetene in de stad Rome was.

Volgens Sallustius volgden er verder nog was beledigingen, waarna de senatoren Catilina weghoonden en uitmaakten voor verrader en moordenaar. Cicero had gewonnen en daardoor maakt iedereen Catilina nu nog belachelijk. Het is maar de vraag wat er was gebeurd als Cicero die verkiezing niet meedeed...

Vrouwen kosten geld

Het uithuwelijken van vrouwen aan leden van een invloedrijke familie om banden met die familie te krijgen of aan te halen is in sommige culturen in de 21e eeuw nog steeds gemeengoed. In de Romeinse tijd was dat niet anders. Er zijn verschillende voorbeelden van Romeinse heren die hun vrouw verlieten omdat een andere vrouw familie-politiek-wise handiger was en bijvoorbeeld de generaal en politicus Pompeius de Grote (106 - 48 v.Chr.) trouwde vijf keer.

Niet alleen onder de Romeinen werd het uithuwelijken van je dochter als een politiek instrument gezien, ook bij een van de grote vijanden uit de late Romeinse Republiek, de Numidiërs [een gebied dat het huidige Tunesië en Algerije gedeeltelijk beslaat] die geleid werden door de koning Iugurtha (160 - 104 v.Chr.). De Romeinse geschiedschrijver Gaius Sallustius Crispus (86 - 35 v.Chr.) vertelt over de huwelijkspolitiek van deze man (Oorlog met Iugurtha 80):

En voorheen reeds was de dochter van Bocchus [de koning van het Westelijk deel van Nuimidië] met Iugurtha getrouwd. Maar deze nauwe betrekking werd bij de Numidiërs en Moren niet hoog aangeslagen, omdat een ieder voor zich zoveel vrouwen had als zijn vermogen toeliet: sommigen hadden er tien, anderen meer, de vorsten echter nog veel meer. Zo werd de aandacht door de menigte van vrouwen versnipperd: geen van hen gold als dé gezellin van de man, allen waren gelijkelijk van geringe waarde.

Vrouwen kosten veel geld, maar voor Iugurtha moet het heel veel hebben opgeleverd, want hoewel hij zelf zoveel vrouwen had dat ze allemaal gelijkelijk van geringe waarde waren, zullen de families van zijn vrouwen wel veel over gehad hebben voor hun in naam goede betrekkingen. Het mag dan ook geen verrassing heten dat Iugurtha Bocchus op een gegeven moment overhaalt mee te vechten tegen de Romeinen.

Meet Marius

Vorige week besprak ik de Lex Claudia die het voor leden van de senatorenstand (de hoogste adel) in de Romeinse Republiek onmogelijk maakte (wettelijk gezien dan) om handelsschepen te bezitten. Ik vertelde dat deze te plaatsen was binnen een brede klassestrijd in de samenleving waar het gewone volk en de traditionele senatorenfamilies in de clinch lagen.


Ongeveer een eeuw na de invoering van de Lex Claudia ontstond er een conflict tussen de Romeinen een een vorst in Noord-Afrika, Iugurtha. De oorlog met Iugurtha (111 - 104 v.Chr.) is uitgebreid beschreven door de Romeinse geschiedschrijver Gaius Sallustius Crispus (86 - 35 v.Chr.). Hij schrijft in zijn werk dat helemaal over deze oorlog gaat dat de Romeinen Quintus Caecilius Metellus (±135 - 91 v.Chr.), een telg uit de rijke senatorenfamilie van de Caecilia, met een leger naar Noord-Afrika gestuurd werd om Iugurtha te verslaan. Eén van zijn commandanten was de man die later één van de belangrijkste figuren uit de Romeinse geschiedenis zou blijken, Gaius Marius (157 - 86 v.Chr.).


Toen in 107 consulverkiezingen werden gehouden in Rome, bleek Marius de grote favoriet. Er waren alleen twee problemen: Gaius Marius zat in Afrika en Gaius Marius kwam niet uit een senatoriale familie. Met die bagage (en met een gunstig voorteken uit een offerdier) begaf hij zich naar Metellus om verlof aan te vragen om naar Rome te kunnen voor de verkiezingen waar een kandidaat bij aanwezig moest zijn. Sallustius vertelt wat toen gebeurde (Oorlog met Iugurtha 64):

Van zijn stuk gebracht door het ongewone gebeuren, sprak hij [Metellus] zodoende eerst zijn verwondering uit over Marius' plan en gaf hem als was het in vriendschap de waarschuwing, niet zo verkeerd te beginnen, noch zich boven zijn stand te gedragen: allen moesten niet alles verlangen, zijn huidige staat van bevoegdheden behoorde hij genoeg te vinden: hij moest er in één woord voor oppassen datgene te verlangen van het Romeinse volk wat hem terecht geweigerd zou worden.

Met andere woorden: Marius, je bent niet goed genoeg voor de positie van consul en dat zit hem in je stand. Consul worden is niet voor iedereen weggelegd. Uiteindelijk kreeg Marius toch verlof en won de verkiezingen. Dat kunstje zou hij daarna nog zes keer herhalen, waarmee hij dat het vaakste voor elkaar gekregen heeft van alle mannen in de Romeinse Republiek. Het kon dus wel. Gaius Marius is hét voorbeeld van een Novus Homo, een consul zonder familielid in die functie.