De Aarde is rond

Er wordt weleens gezegd dat in de tijd van Columbus (late 15e en vroeg 16e eeuw n.Chr.) algemeen gedacht werd dat de aarde plat was en dat je er met een boot vanaf kon varen. Iedereen heeft die tekeningen wel eens gezien. Feit is dat dit niet het geval was. Onder geografen was wel consensus over de vorm van de Aarde (niet over de grootte). De Alexandrijnse geograaf Claudius Ptolemaeus (2e eeuw n.Chr.) wordt vaak gezien als dé autoriteit voor de theorie dat de aarde rond is en het feit dat die theorie niet nieuw is. Hij is daarin alleen zeker niet de eerste geweest.

Anaximander van Mylete (611 - 546 v.Chr.) was in zijn tijd al zeker van zijn zaak over hoe de Aarde eruit moet zien. Volgens de biograaf Diogenes Laërtius (3e eeuw n.Chr.) had hij een aantal interessante ideeën over dit onderwerp (Anaximander II.1):

[hij was ervan overtuigd] dat de Aarde, die een bolvorm had, in het midden [ergens van] lag en de plaats van een centrum innam; dat de maan, die schijnt met geleend licht, haar verlichting van de zon krijgt; verder dacht hij dat de zon net zo groot was als de aarde en dat het bestaat uit het puurste vuur.

Anaximander was ook niet de eerste met deze opvatting en hij zit er feitelijk hier en daar ook naast, maar dat is ook niet het punt. Het punt is vergelijkbaar met de eerder besproken Empedocles en zijn opvattingen die iets weg hebben van de evolutietheorie. De oude Grieken waren in sommige opzichten heel ver. Anaximander's opvattingen zijn wellicht niet zo vergezocht als die van Empedocles, maar in ieder geval behoorlijk modern.

Boekentip voor vandaag;
C.H. Kahn,  Anaximander And The Origins Of Greek Cosmology
Diogenes Laërtius, The Lives of Eminemt Philosophers Volume 1

Editorial: De computer van de Oudheid

Geschiedenis is niet echt een spectaculaire tak van sport, zoals kernfysica en astronomie vaak wel zijn. Eens in de zoveel tijd duikt er echter een tekst of een voorwerp op waarmee het stoffige imago van de geschiedwetenschap wordt opgepoetst. Misschien wel de indrukwekkendste vondst uit de Oudheid is het Mechanisme dat in 1901 werd gevonden vlakbij het Griekse eiland Antikythera, ten Westen van Kreta. Twee stormen zorgden ervoor dat we nu de beschikking hebben over dit voorwerp: eentje die het schip waarin het vervoerd werd tot zinken bracht en eentje die ervoor zorgde dat een stel sponsvissers ergens anders gingen duiken dan ze van plan waren. De sponsvissers kwamen het wrak tegen.

Het Mechanisme van Antikythera staat bekend als de Computer van de Oudheid. De datering is nog niet helemaal duidelijk en het is ook niet geheel bekend waar het vandaan komt, maar er staan Griekse tekens op en geschat wordt dat het voorwerp rond het jaar 100 v.Chr. gebouwd is om de positie van verschillende hemellichamen op verschillende momenten te kunnen voorspellen.

Bron: Wikipedia

Het bijzondere van dit apparaat is dat het uniek is in zijn tijd. Er zijn verder geen apparaten van deze complexiteit gevonden die te dateren zijn binnen een periode van zo'n 1000 jaar ná het Mechanisme. Als die storm die sponsvissers niet uit koers had gebracht, hadden we gedacht dat dit voorwerp niet kon hebben bestaan, maar het is er en dat zet de technologische staat van de Oude Grieken in een ander daglicht.

Eergisteren besprak ik Empedocles en zijn "evolutietheorie". Vandaag maken we kennis met een soort analoge computer met veel radertjes en tandwieltjes die op een specifieke manier zijn afgesteld waardoor de wiebelingen van hemellichamen die destijds nog niet verklaard konden worden, wel konden worden voorspeld. Het zet mij persoonlijk aan het denken over hoe ver we technologisch en wetenschappelijk zijn als we het afzetten tegen de Grieken en het roept bij mij de vraag op hoe het kan dat we vervolgens 1000 jaar geen vergelijkbare voorwerpen of gedachten tegenkomen.

Tegenwoordig kunnen we, gebruik makend van de technologie van de computergame-industrie (wie zegt dat games waardeloos zijn?) een mooi beeld krijgen van het apparaat. Als historicus en geen archeoloog (en zeker geen wiskundige) kan ik verder alleen met veel bewondering voor het werk van specialisten verwijzen naar dit artikel in Scientific American en naar de uitgebreide lijst boeken en artikelen op de Engelstalige Wikipedia.