Schitterende steen!

Eerder deze maand kwam de keizer Elagabalus (203/204 - 222 n.Chr.) aan bod en de merkwaardige humor die deze man erop na hield. Waar Elagabalus echter bekender om in geworden, is de introductie van de god El Gabal in Rome. Deze Syrische zonnegod lag de keizer na aan het hart, want voor hij in Rome de touwtjes in handen kreeg, was hij hogepriester van El Gabal in Emesa, in Syrië. Met zijn aantreden als keizer bracht hij ook de cultus van de god naar Rome, zij het onder een andere naam: Sol Invictus (onoverwinnelijke zon).

Opvallend aan deze god was dat hij zou huizen in een Baetilus, een heilige, kegelvormige steen. Voor de Romeinen en andere volkeren in de Oudheid was de god of godin fysiek aanwezig in de standbeelden en andere voorwerpen die ermee in verband werden gebracht. Zo ook bij Sol Invictus en zijn steen. Dit zorgde ervoor dat er interessante boodschappen op de munten van deze keizer werden gezet, zoals onderstaande gouden munt:

bron: Wikipedia

Op de voorzijde, links, staat een portret van Elagabalus, voorzien van gebruikelijke tekst eromheen, maar het bijzondere zit hem aan de opdruk op de keerzijde. Een vierspan wordt getrokken door paarden en op de wagen staat een grote steen. De legenda (opschrift) zegt "SANCT DEO SOL I ELAGABAL" wat betekent "Heilige god onoverwonnen zon Elagabalus". Volgens de Griekse historicus Herodianus (±170 - ±240 n.Chr.) bleef het niet bij het afbeelden van een steen op een munt, maar werd hij rondgeparadeerd (Romeinse Geschiedenis 5.VI.7):

Een strijdwagen met zes paarden droeg de zonnegod, de paarden enorm en volmaakt wit, met dure gouden gespen en rijke versielselen. Niemand hield de teugels vast en niemand reed in de strijdwagen; het voertuig werd geëscorteerd alsof de zonnegod zelf de menner was. Elagabalus rende achterstevoren voor de strijdwagen, de god aankijkend en de teugels van de paarden vasthoudend. Hij maakte de hele tocht op deze achterstevoren-manier, terwijl hij in het gezicht van zijn god keek.

Wát een schitterende steen moet dat geweest zijn!

IMPCAESVESPASIANAUGPMTRPPPCOSIII

Een tijd geleden kwam hier een grafsteen van een soldaat uit de Romeinse tijd aan bod. Zijn leven en militaire carrière werden kort en in afkortingen opgetekend. Een andere keer kwam een edict van keizer Diocletianus  (236/237 - 316 n.Chr.) en zijn medekeizers aan bod waarin voor vier mannen hele reeksen eretitels genoemd werden, waardoor het edict al flink lang was, voor er überhaupt aan begonnen was. Vandaag aandacht voor keizer Vespasianus (9 - 79 n.Chr.), de keizer die als winnaar uit het Vierkeizerjaar (68-69) kwam en vervolgens een decennium relatief probleemloos aan de macht was.


Van Vespasianus (niet anders dan bij de meeste andere keizers met een behoorlijke regeerperiode) zijn veel munten bewaard gebleven, waaronder deze:

Bron: Flickr (en British Museum)

Op deze zijde van de munt staat een mollige man met een laurierkrans en eromheen de tekst:

IMPCAESVESPASIANAUGPMTRPPPCOSIII 

Weer van die afkortingen en weer staat er behoorlijk veel over de keizer en over de datering van de munt op. IMP is de afkorting voor Imperator een overwinnende veldheer en verwant aan het engels Emperor, CAES staat voor Caesar, ook een keizerlijke titel. VESPASIAN is zijn naam, AVG staat voor Augustus (verhevene), PM is Pontifex Maximus (hogepriester), een ambt dat door de keizer werd vervuld, TRP staat voor Tribunitia Potestas, met de macht van een volkstribuun, PP is Pater Patriae (Vader des Vaderlands), COS III staat voor het consulschap van Vespasianus. Deze munt moet geslagen zijn tijdens het derde consulschap van de keizer, in het jaar 72 dus.

Munten en burgerrechten

Onderzoek naar gebeurtenissen in de Oudheid leveren vaak interessante discussies op omdat in veel gevallen de bronnen onduidelijk zijn of elkaar tegenspreken. Een voorbeeld daarvan is de kwestie van de Romeinse Bondgenotenoorlog (91 - 88 v.Chr.) waar ik op ben afgestudeerd (graag een reactie als de link niet werkt). Tijdens de Bondgenotenoorlog kwam een aantal volkeren uit midden-Italië in opstand tegen de Romeinen en op Wikipedia staat dat dit was omdat ze Romeins burgerrecht wilden. Alsof er geen discussie over is.

Op onderstaande munt is een duidelijke aanwijzing voor en heel ander doel van de oorlog te zien. Wellicht was het doel namelijk niet het verwerven van politieke rechten binnen de Romeinse wereld, maar het omverwerpen van de Romeinse wereld. Deze munt is geslagen door de vijanden van de Romeinen in die periode. Op de voorzijde van de munt staat in het Oskisch (een taal die van rechts naar links gelezen wordt en letters kent die op ons schrift lijken) de naam van één van de legeraanvoerders van de opstandelingen, Mutilu (Mutilus) en een titel Emratur (zegevierende generaal, verwant met het Latijnse Imperator en het Engelse Emperor). De afbeelding op de keerzijde (achterkant) van de munt laat aan duidelijkheid niets te wensen over. Onderaan staat de rest van de naam van de generaal en op de afbeelding is te zien dat een duidelijk seksueel opgewonden stier een wolf vertrapt.

In een tijd waarin massamedia nog niet bestonden, waren munten voor machthebbers vaak de beste manier om snel een duidelijke boodschap over te dragen. Mutilus liet duidelijk weten wat zijn intenties waren. De wolf, het symbool van de Romeinen, werd vertrapt door een stier die zichtbaar bijzonder mannelijk was. Zie pagina 34-36 van mijn scriptie over waar de stier voor stond. Hoe dan ook is het boeiend te zien hoe een boodschap als deze op een muntje van hooguit enkele centimeters is gezet. Je vraagt je wel af of een scène als deze zal hebben bijgedragen aan de uiteindelijke beslissing van de Romeinen om na de oorlog de vijand burgerrechten te geven.