Acht keer de dikte voor vrouwelijke tempels

Een belangrijk deel van het Westen van het huidige Turkije was Grieks en werd Ionië genoemd. Volgens de overlevering werd de regio bewoond door afstammelingen van Ion die ofwel een zoon van Apollo was, ofwel een Atheense generaal. Ion stichtte met zijn mannen verschillende steden in het gebied en naar goed Grieks gebruik werd het gebied zelf naar hem genoemd. Ion had alleen een probleem: hij wist niet hoe je een goeie tempel in elkaar zette en hij wist hoe de goden waren. Geen tempel, geen hulp.

De drie verschillende soorten zuilen:
Dorisch, Ionisch en Korinthisch.
Bron: Wikipedia

Volgens de Romeinse architect Marcus Vitruvius Pollio (± 85 - 20 v.Chr) waren meetkunde en gezond verstand de manieren om aan stevige bouwwerken te komen. Hoe kon je een tempel bouwen die er mooi uitzag en ook niet zomaar in zou storten. Wat is er nu heel mooi en stort niet zomaar in? Het volgende (Over architectuur IV.1.6):

[...] Ze maten de voet van een man en constateerden dat de lengte van de voet zes keer in de de lengte van de man paste. Ze gaven de zuilen een zelfde proportie, dat wil zeggen, ze maakten hem, inclusief het kapiteel, zes keer zo hoog als de dikte van de zuil aan de basis. 

De op mannen gebaseerde zuilen werden de Dorische zuilen. Deze kennen we met name van de Romeinse bouwkunst en de moderne bouwwerken met zuilen, maar ook van het Parthenon in Athene. De Ioniërs besloten echter dat de Dorische orde niet voldeed en toen ze de beroemdste tempel uit de Oudheid, die voor Artemis bij Efese gingen bouwen, bedachten ze volgens Vitruvius het volgende (Over architectuur IV.1.7.):

Ze gebruikten de vrouwelijke figuur als de standaard en om het een verhevener effect te geven maken ze de hoogte acht maal de dikte. Aan de onderkant plaatsten ze een basis op dezelfde manier als de schoen bij de voet; ze voegden ook krullen toe aan het kapiteel, zoals het gracieuze krullen van haar aan weerszijden en de voorkant decoreerden ze met cymatia en guirlandes in plaats van haar. Op de zuil zetten zij geulen die leken op de plooien in de kleding van een moeder.

Dit werd de Ionische orde. Er is nog een derde type zuil in de Griekse Oudheid: de Korinthische. Deze komt bijvoorbeeld terug bij het Pantheon in Rome.

Tips voor enigszins reusachtige gebouwen

Men zegt vaak dat het grote verschil tussen de Grieken en de Romeinen uit de Oudheid is dat de Grieken theoretisch ingesteld waren en de Romeinen praktisch. Hoewel dit soort generalisaties altijd veel te makkelijk is, zit hier wel degelijk wat in. Iedere bladzijde in het werk van de Romeinse architect Marcus Vitruvius Pollio (± 85 - 20 v.Chr) druipt van het praktisch denken. Eén van de eerste berichten op dit blog is daar een mooi voorbeeld van. Het zijn van die praktische slimmigheden die iedereen wel kan bedenken, maar op één of andere manier hebben we dit allemaal van Vitruvius.

Bovenste deel van een zuil met het
dak van de tempel erboven
Bron: Architraaf.nl

Vitruvius legt in zijn werk uit aan welke eisen verschillende types tempels dienen te voldoen. Hij beschrijft de breedte van de ruimten tussen de zuilen, de hoogte van de zuilen en de traptreden ernaartoe en al dat soort zaken. Een ander punt dat de architect aanstipt is de hoogte van de architraaf boven een zuil en hoe deze zich verhoudt tot de dikte en de hoogte van de zuil eronder. Hij besteedt uitgebreid aandacht aan de proporties van de verschillende delen van de tempel en stelt hier zelfs een soort staffel voor op. De reden dat Vitruvius hier onderscheid in maakt, is niet zozeer bouwkundig van aard, maar optisch (Over Architectuur III.5.9):

Want hoe hoger het oog moet klimmen, hoe moeilijker het door de dikkere en dikkere massa van lucht heen komt. Het mislukt dan ook als het hoog gaat, de kracht wordt eruit gezogen en het geeft de geest een verwarde benadering van de dimensies door. Daarom moet er altijd een overeenkomende toename van de symmetrische proporties van de onderdelen zijn, zodat de grootte van de onderdelen altijd in evenwicht lijkt, ook al staat heb gebouw op een ongebruikelijk hoge plaats of is het van zichzelf enigszins reusachtig.

Zoals zo vaak bij Vitruvius is dit geen rocket science, maar misschien juist daarom zo interessant. De Romeinen waren ook gewoon mensen, net als wij. Dat komt het duidelijkste naar voren in het werk van mensen die gewone-mensen-dingen doen, zoals Vitruvius.

Boekentip voor vandaag:
Vitruvius, The Ten Books On Architecture

Tien is perfect!

Tegenwoordig zijn we zo bekend met een telsysteem van tientallen - één, tien, honderd, duizend enzovoorts - dat we er niet bij stilstaan en het systeem met voeten, inches, mijlen en ponden als onhandig terzijde schuiven. Op één of andere manier is het systeem van tientallen zo gegroeid. Het had net zo goed anders kunnen zijn, zoals een systeem met acht als basis of met twintig. En wat te denken van het binaire systeem waar computers mee werken?

De Grieken en de Romeinen waren altijd al wel bezig met het nadenken over dit soort dingen. Aangezien telsystemen vast wel ergens een praktische toepassing hebben, heb je de garantie dan de Romeinse architect Vitruvius (± 85 - 20 v.Chr.) er een mening over heeft en dat heeft hij ook. Vitruvius bespreekt in zijn introductie op een boek over tempels over symmetrie en komt op de discussie tussen voorstanders van het telsysteem met tientallen en die van een telsysteem op basis van zestallen. Tientallen zijn perfect, want (Over architectuur III.1.5.):

[...D]e mensen van de Oudheid stelde het perfecte nummer vast op tien. Want de palm is gevonden uit het aantal vingers van de hand en de voet van de hand. Nogmaals, omdat tien natuurlijk perfect is omdat het bestaat uit de vingers van twee handpalmen, stelde Plato ook dat het nummer perfect is omdat het bestaat uit de individuele eenheden die door de Grieken monades worden genoemd. Maar zodra elf of twaalf worden bereikt, is het getal excessief en kan het niet meer perfect worden tot ze weer voor een tweede keer bij tien uitkomen; want de samengestelde delen van dat getal zijn de individuele eenheden.

Ik heb ook geen idee waar hij het over heeft!

Boekentip voor vandaag:
Vitruvius, The Ten Books On Architecture

Wanneer mag je zwangere vrouwen omhakken?

Een dikke week geleden kwam het advies van de Romeinse architect Vitruvius (± 85 - 20 v.Chr.) over het gebruik van bakstenen in bouwwerken aan bod. Vandaag gaat het over een ander belangrijk type bouwmateriaal: hout. Vitruvius onderscheidt verschillende houtsoorten die allemaal bepaalde eigenschappen hebben die afhangen van de samenstelling van de houtsoort in termen van de vier belangrijke elementen: aarde, lucht, water en vuur. Verder geeft Vitruvius nog een belangrijke tip voor het oogsten van het hout. Bomen moet je in de herfst omhakken en zeker niet in de lente. Hij vertelt het alleen een beetje lullig (Over Architectuur II.9.2):

[...] nóóit in de lente, want gedurende die periode zijn de bomen als het ware zwanger en dragen hun natuurlijke kracht over naar de jaarlijkse bladeren en vruchten die ze voortbrengen. Leeg en gezwollen worden ze, door hun grote poreusheid, nutteloos en zwak, net zoals we bij vrouwen na de bevruchting zien dat ze in matige gezondheid zijn tot de periode dat ze baren. Om die reden worden slaven niet als gezond beschouwd als ze zwanger zijn, want de foetus die groter en groter wordt in het lichaam ontneemt voedingsstoffen van al het voedsel dat de ouder consumeert en hoe dichter de tijd van het baren nadert, hoe zwakker de partij waardoor het wordt gedragen. Zodra de foetus is voortgebracht, keert het voedsel dat apart was gehouden voor het voeden van het andere wezen weer terug om het lichaam te voeden met de sappen die stromen naar de grote en lege vaten en om ervoor te zorgen dat het haar voormalige natuurlijke kracht en stevigheid hervindt.

Laat ik dit stukje eens opdragen aan mijn broertje en mijn schoonzusje die een kleine verwachten. Tara, zodra de lege vaten weer gevuld zijn, gaan we een keer de racefiets pakken!

Boekentip voor vandaag:
Vitruvius, The Ten Books On Architecture

Goede bakstenen

De eerder genoemde Romeinse architect Marcus Vitruvius Pollo (± 85 - 20 v.Chr.) geeft in zijn werk tips voor allerlei architectonische toepassingen en geeft daarmee een mooi beeld van de architectuur in zijn tijd, iets dat ook voor het heden winst kan opleveren, zoals we een maand geleden hebben gezien. Vandaag gaan we het hebben over bakstenen die geschikt zijn voor de toepassing in stadsmuren.

Vitruvius geeft aan dat hij het van belang acht om tenminste het bovenste deel van de stadsmuur uit gebakken bakstenen te laten bestaan om zo te voorkomen dat het ongebakken onderstel heel snel uit elkaar valt. Probleem is alleen dat de staat van technologie de Romeinen niet toestond eenvoudig gegarandeerd goede bakstenen te produceren. Dat betekent dat de architect en de aannemer slimme oplossingen moesten bedenken om ervoor te zorgen dat de muren sterk waren (Over architectuur II.8.19):

Om de beoordelen of zulke gebakken bakstenen geschikt zijn voor de toepassing is om te beginnen geen eenvoudige zaak; de enige manier om zeker te zijn van hun goedheid is door ze te testen gedurende een zomer en een winter en, als ze hier onbeschadigd doorheen komen, dan kunnen ze gebruikt worden. Bakstenen die niet gemaakt zijn van goede klei zijn snel beschadigd door de vorst en de regen; zodoende, als ze niet geschikt zijn om te gebruiken in daken, dan zullen ze nog ongeschikter zijn in muren. Muren die gemaakt zijn van oude dakpannen zijn om die reden zeer duurzaam.

Boekentip voor vandaag:
Vitruvius, The Ten Books On Architecture

Met een blok beton in het water

Eerder deze maand las ik dit artikeltje over Romeins beton dat sterker zou zijn dan modern beton. Het Romeinse beton werd opgebouwd uit kalksteen, puin en pozzolaan dat in contact met water keihard wordt. De Romeinse architect Marcus Vitruvius Pollo (± 85 - 20 v.Chr.) licht toe waar het spul zijn bijzondere eigenschappen aan te danken heeft (Over Architectuur II.6.1):

De reden hiervoor lijkt te zijn dan de ondergrond op de flanken van de bergen [vulkanen] in deze regio's heet is en vol zit met warme bronen. Die zou zo niet zijn geweest als er onder hen geen enorme vuren van brandend zwavel of aluin of asfalt waren. Dus het vuur en de hitte van de vlammen, die heet van ver binnen door de spleten naar boven komen, maken de bodem er licht en het tufsteen dat daar gevonden wordt, is sponsig en vrij van vocht. Zodoende zorgt het plotseling opgenomen water, wanneer deze drie substanties die allemaal gevormd zijn door een soortgelijk principe door de kracht van vuur, samen gemengd worden, dat ze samenhangen en het vocht verhardt ze snel zodat ze een vorm aannemen die noch de golven, noch de kracht van het water kunnen oplossen.

Het geheim van de Romeinse bouwkunst en waarom de triomfbogen en het Pantheon nog staan.

Boekentip voor vandaag:
Vitruvius, The Ten Books On Architecture

De wind komt uit een bal

De Romeinse architect Marcus Vitruvius Pollo (± 85 - 20 v.Chr.)  heeft ons enige tijd geleden al eens uitvoerig uitgelegd dat hij van alle markten thuis is en naar mate ik zijn werk verder lees, begin ik steeds meer te vinden dat hij daar volkomen gelijk in heeft. Bij het stichten van een stad moet volgens hem rekening gehouden worden met een veelheid aan dingen, zoals de locatie en de stadsmuren, zoals we eerder hebben gezien. Vandaag legt hij uit hoe je het beste wegen kunt neerleggen om ervoor te zorgen dat mensen geen last hebben van de wind. Maar eerst legt hij uit wat volgens hem wind precies is (Over Architectuur I.6.2):

Wind is een drijvende golf van lucht die oneindig op en neer beweegt. Het ontstaat wanneer hitte in aanraking komt met vochtigheid, waarmee de stormloop van hitte een machtige stroom van ucht voortbrengt. Dit kunnen we leren van de bronzen eolipiles en door een wetenschappelijke uitvinding kunnen we zo de goddelijke waarheid die zich in de lucht bevindt, ontdekken. Eolipiles zijn holle bronzen ballen met een kleine opening waardoor er water in gegoten wordt. Wanneer je ze bij een vuur zet, komt er geen briesje uit voordat ze warm zijn, maar zodra ze beginnen te koken, komt er een krachtige luchtstroom uit door het vuur.  Dus door dit eenvoudige en hele korte experiment kunnen we de machtige en wonderbaarlijke wetten van de hemelen en de kenmerken van de wind begrijpen en beoordelen.

Dat Vitruvius hier stoom zit te verklaren en niet wind, dat is wel waar, maar de wetenschappelijke houding is bijzonder interessant.

Boekentip voor vandaag:
Vitruvius, The Ten Books On Architecture

Seculiere redenen om vee te offeren

Hoe kom je van de basisprincipes achter stadsplanning via offerdieren naar een medicijn tegen problemen met de milt? Daarvoor moet je de zelfverklaarde alleskunner Marcus Vitruvius Pollo (± 85 - 20 v.Chr.) heten. Ruim een maand geleden kwam Vitruvius aan bod. Hij schrijft dat een architect zoals hijzelf van alle markten thuis moet zijn. Een aantal van deze markten klinken op het eerste gezicht vergezocht, maar hij licht vervolgens wel toe wat bijvoorbeeld het probleem is met het stichten van een stad vlakbij een moeras dat geen afwatering heeft naar de zee. Een ander vergelijkbaar punt dat Vitruvius maakt, maakt hij door de twee zijden van een rivier op Kreta met elkaar te vergelijken (Over Architectuur I.4.10):

Dat weidegronden en voedsel een indicatie kunnen geven van hoe gezond een locatie [voor de stichting van een stad] is, is een feit dat kan worden geobserveerd en onderzocht bij bepaalde weidegronden op Kreta, aan beide zijden van de rivier de Pothereus, die de twee Kretenzische staten van Gnosus en Gortyna van elkaar scheidt. Er bevindt zich vee aan de rechter- en linkerzijde van de rivier, maar hoewel de koeien die grazen aan bij Gnosus een normale milt hebben, hebben ze aan de kant van Gortyna geen waarneembare milt. Na dit onderwerp te hebben onderzocht, hebben artsen ontdekt dat aan het vee aan deze kant een soort kruid aten waar hun milt van kromp. Dit kruid is daarom verzameld en wordt gebruikt als een medicijn om splenetische mensen te genezen. De Kretenzers noemen het ἄσπληνον (asplènon). We kunnen dus uit voedsel en water leren welke locaties van nature ongezond of gezond zijn.

Vitruvius merkt verder op dat bij het offeren van dieren opgelet wordt hoe de ingewanden eruit zien. Naast het feit dat daar goddelijke opvattingen aan schijnen te kunnen worden ontleend, kan iemand ook zien of er iets geks aan de hand was met het dier. Vitruvius is dan ook een groot voorstander van het offeren van controleren van ingewanden, zij het om een, naar het lijkt, seculiere reden.

Boekentip voor vandaag:
Vitruvius, The Ten Books On Architecture

De Uomo Universalis van Rome

Marcus Vitruvius Pollo (± 85 - 20 v.Chr.) was architect en daar was hij trots op. In zijn bekende werk Over Architectuur dat ik in de oertijd van dit blog al eens besprak, geeft Vitruvius in het begin van zijn eerste boek aan aan welke eisen de opleiding van een architect moet voldoen. Hij geeft daarin aan dat een architect een heleboel zaken goed moet kunnen. Goede architecten zijn veelzijdige mensen, volgens Vitruvius. Het gaat volgens hem om zowel aanleg als studie van de verschillende gebieden waar de architect kennis van moet hebben (Over Architectuur I.1.3):

[...]Laat hem [de architect] onderricht zijn, bekwaam met het penseel, geïnstrueerd in meetkunde, veel weten over geschiedenis, de filosofen met aandacht hebben gevolgd, muziek begrijpen, enige kennis hebben van geneeskunde, de meningen van juristen kennen en bekend zijn met astronomie en de theorie van de hemel.

Vitruvius legt na deze alinea uit wat hij precies bedoelt met deze eisen. Kennis van muziek blijkt te maken te hebben met het correct kunnen afstellen van catapults (Over Architectuur I.1.8). Wat verder opvalt is dat een architect in Vitruvius' beeld echt een alleskunner. Niet toevallig, denk ik, dat Leonardo Da Vinci ooit de Vitruviusman heeft getekend.

Vitruvius en stadsmuren

Stadsmuren heb je in verschillende soorten. Er zijn bergen van puin die snel op te werpen zijn en er zijn mooi gebouwde muren. Marcus Vitruvius Pollo (± 85 - 20 v.Chr), de grote Romeinse architect schrijft in zijn tien boeken over architectuur naast allerlei dingen over tempels, paleizen en stadsplanning ook een stukje over het zo praktisch mogelijk gebruiken van iets simpels als een stadsmuur. Hij schrijft (Vitruvius, De architectura, I:5:2):

Speciale aandacht moet worden geschonken aan het voorkomen van een eenvoudige weg waarlangs de muur kan worden bestormd. De weg moet oneffen zijn en zodanig neergelegd zijn dat het de poorten niet in een rechte lijn benadert, maar van rechts naar links; ten gevolge daarvan zal de rechterkant van de aanvallers, die niet beschermd is door het schild, naar de muur gericht zijn.

Met andere woorden, als je zorgt dat de aanvaller links langs de muur moet lopen, kun je hem met projectielen makkelijk neerhalen vanaf die muur.