Hypnotiserende hyena's

Hyena's zijn merkwaardige dieren die vooral bekend staan om hun lelijkheid en hun gelach. Er is weinig gracieus aan de hyena. Tenminste, zo lijkt het, want in de Oudheid wisten ze wel beter. De Romeinse schrijver Claudius Aelianus (±175 - ±235 n.Chr.) die we vooral kennen omdat hij met citaten en samenvattingen van stukjes verder verloren gegaan werk strooit in zijn werk, wijst ons op het werk van de grote Griekse filosoof Aristoteles (384 - 322 v.Chr.) over dit rare beest (Over de aard van Dieren 6.14):

De hyena heeft, volgens Aristoteles, in zijn linkerklauw de kracht om iemand te hypnotiseren. Een kleine aanraking is voldoende om zijn slachtoffer te doen verstijven. Als hij bijvoorbeeld stallen binnengaat en een levend wezen in slaap aantreft, sluipt hij zachtjes naderbij en legt zijn klauw met slaapverwekkende kracht op de neus van zijn prooi. Die raakt verstikt en wordt machteloos. Intussen graaft de hyena de aarde onder zijn hoofd weg, precies zo diep dat het achterover valt in de kuil en zijn keel uitnodigend klaar ligt. Dan grijpt hij zijn buit bij de keel, bijt die door en brengt hem naar zijn hol.

Je bent nooit te oud om iets bij te leren!

Op een lege maag: Trebia

De Carthaagse generaal Hannibal (247 - 183 v.Chr.) is in dit blog al eerder aan bod gekomen. Zijn vindingrijk in logistiek en oorlogsvoering kennen geen gelijke. De Romeinen kregen daar nog een aantal keer mee te maken tijdens de Tweede Punische Oorlog (218 - 201 v.Chr.). Aan het begin van de oorlog, toen Hannibal net de Alpen overgestoken was, was één van de Romeinse consuls, Tiberius Sempronius Longus (±260 - 210 v.Chr.) net met zijn aangekomen na een mars van 40 dagen naar de Po-vallei. Het was toen hartje winter. Longus kwam daar met één doel: de strijd beslissen in het voordeel van de Romeinen en hij had daarvoor een groot leger tot zijn beschikking.


De Griekse geschiedschrijver Polybius (203 - 120 v.Chr.) beschrijft wat Hannibal deed toen hij achter de plannen van Longus kwam (Romeinse Geschiedenis III.71.1):

Hij had een plaats tussen de twee kampen opgemerkt die vlak en boomloos was, maar wel voor een hinderlaag gebruikt kon worden omdat het doorkruist werd door een waterloop met steile oevers en dichtbegroeid was door braambessen en andere stekelige planten; hij stelde een strategie voor om de vijand hier te verrassen.

Het idee was om het Romeinse leger uit de tent te lokken en vervolgens in een hinderlaag te laten lopen op deze plek. Maar hij dacht verder. Het was erg koud en het sneeuwde af en toe en wat je dan écht nodig hebt, dat is een fatsoenlijk ontbijt voor man en paard. Dus stonden de Carthagers die morgen vroeg op en gebruikten een ontbijt, alvorens ze de Romeinen opzochten, die daarvan niet op voorhand op de hoogte waren gesteld. Polybius vertelt (Romeinense Geschiedenis III.72.3-6)

De tijd van het jaar was rond de winter-zonnewende [eind december] en de dag was verschrikkelijk koud en sneeuwig toen bijna alle mannen en paarden het kamp verlieten zonder eerst hun ochtendmaaltijd te hebben gehad. In het begin hield hen enthousiasme hen op de been, maar toen ze de Trebia [rivier], die hoog stond vanwege de regen die die nacht hoger in de vallei dan waar de legers waren, was gevallen, moesten oversteken, had de infanterie daar grote moeite mee omdat het water borst-hoog stond. Gevolg was dat het hele leger leed onder de kou en ook van de honger, omdat de dag voortliep. De Carthagers, daarentegen, die in hun tenten hadden gegeten en gedronken en die hun paarden hadden verzorgd, zaten zich te zalven en te bewapenen rond hun vuren.

 Deze slag liep uit op een slachting onder de Romeinen.

Venus' heupen misvormen

Een paar honderd meter van mijn huis staan een aantal houten panelen van anderhalve meter hoog en twintig meter lang waar jongeren met spuitbussen de prachtigste tekeningen (en lelijke tags) op zetten. Dit is vermoedelijk om het bouwterrein aan de andere kant en het merkwaardige gebouw naast de ruimte met de panelen te ontzien. Om één of andere redenen hebben mensen de behoefte om hun aanwezigheid op de betreffende plek te registreren.


In de Oudheid was er ook sprake van graffiti, maar dan iet op speciale panelen die ervoor neergezet waren, tenminste, daar is geen bewijs van. Een tijd terug kwam de bekendste al ter sprake. Dit keer gaan we naar Pompeii, dat door de bekende uitbarsting van de Vesuvius in 79 n.Chr. onder een dikke laag as terecht is gekomen en daarmee voor historici en archeologen een prachtig inkijkje heeft opgeleverd in die tijd, want veel is prachtig bewaard gebleven in de stad. Zo ook een klein gedichtje (Corpus Inscriptionum Latinarum iv 1284):

Wie er ook lief heeft, loop naar de hel. Ik wil Venus'[godin van de liefde] ribben breken
Met een knuppel en haar lenderen misvormen.
Als zij mijn tere hart kan breken,
Waarom kan ik haar dan niet voor haar kop slaan?
(Vertaling: Wikipedia)

Iemand heeft liefdesverdriet. Dit zegt overigens ook wel wat over de positie van een god in de Romeinse wereld. Kennelijk kun je die met een knuppel te lijf vliegen. Moet je bij de christelijke God niet proberen...

Een speer en vrouwenprulletjes

Achilles was één van de hoofdpersonen van misschien wel het bekendste (mythologische) verhaal uit de Oudheid, de Illias, het boek dat toegeschreven is aan Homerus over de strijd tegen Troje. Hij was de zoon van een godin en was onsterfelijk wat betreft zijn hele lichaam, behalve zijn hiel, want daar hield zijn moeder hem vast toen ze hem in het water van de onsterfelijkheid hield. Dit manco werd hem uiteindelijk fataal, maar niet voordat de Grieken Troje onder de voet hadden gelopen.

Opmerkelijk in de aanloop naar de oorlog tegen Troje was dat Achilles eigenlijk helemaal geen trek had in deze oorlog. Volgens de Romeinse Mythograaf Hyginus (2e eeuw m.Chr.) was daar een slinkse truc van de man die we mede kennen omdat ze een type computervirus naar zijn meesterwerk hebben genoemd, Odysseus voor nodig (Fabulae 96):

Toen Thetis [Achilles' moeder] de afstammeling van Nereus erachter kwam dat Achilles, de zoon die ze had gedragen voor Peleus[zijn vader dus], zou sterven als hij Troje zou gaan aanvallen, stuurde zij hem naar het eiland Scyros, en vertrouwde hem toe aan koning Lycomedes. Hij hield hem bij zijn maagdelijke dochters in vrouwenkleding en onder een valse naam. De meisjes noemden hem Pyrrha, omdat hij rossig haar had en in het Grieks wordt iemand met rood haar Pyrrhos genoemd. Toen de Grieken erachter kwamen dat hij [Achilles] daar verborgen was, stuurden zij gezanten naar koning Lycomedes om te smeken hem te sturen om de afstammelingen van Danaë te helpen. De koning ontkende dat hij er was, maar gaf toestemming het paleis te doorzoeken. Toen ze niet konden uitvinden welke hij was, stopte Odysseus vrouwenprulletjes in het voorhof van het paleis en daarbij een schild en een speer. Hij verzocht de trompetter plotseling op zijn trompet te blazen en riep op tot het lawaai maken met wapens en het gillen. Achilles, die dacht dat de vijand er was, trok zijn vrouwenkleren uit en greep schild en speer. Op die manier werd hij herkend en beloofde hij de inwoners van Argos zijn hulp en die van zijn soldaten, de Myrmidonen.

Het bloed kruipt waar het niet gaan kan, zeggen we maar. 

Prestatiebevorderende middelen in de Oudheid

Eergisteren werd wielrenner Fränk Schleck betrapt op het gebruik van een verboden middel en verdween hij uit de Tour de France. Dit bracht me ertoe eens te gaan zoeken naar aanwijzingen voor doping in de Oudheid. Ik vond een aantal interessante stukjes die er wel wat van weg hebben. De Romeinse schrijver Plinius de Oudere (±23 - 79 n.Chr.) schreef erover in zijn boek Naturalis Historia. Gladiatoren die last krijgen van buikpijn en kneuzingen konden daar wel iets tegen gebruiken (Naturalis Historia XXXVI 202)

"Voor buikpijn of kneuzingen," zegt Marcus Varro - ik citeer zijn eigen woorden - zou je haard je medicijnkastje moeten zijn. Drink de as, opgelost in water, en je zal genezen zijn. Kijk maar hoe de gladiatoren na het gevecht geholpen worden door deze drank."

Het is natuurlijk de vraag wanneer iets doping is en wanneer gewoon een medicijn in een tijd zonder een lijst verboden middelen, maar duidelijk is dat Plinius hier een prestatiebevorderend middel heeft beschreven. Een sportman die zes Olympische titels won in het worstelen, Milo van Croton (±556 - na 510 v.Chr) stond bekend om zijn dieet van veel vlees en het meezeulen van stenen (Naturalis Historia XXXVII 54):

Alectoria is de naam gegeven aan een steen die wordt gevonden in het gewas van pluimvee, die eruit ziet als kristal en ongeveer zo groot is als een boon; sommigen zeggen dat Milo van Croton vaak deze steen met zich meenam, iets dat hem onoverwinnelijk maakte in atletische wedstrijden.

De vraag is: waar laat een naakte worstelaar een steen als hij gaat vechten? Hoe dan ook is één ding niet veranderd in al die eeuwen: de meeste artsen hebben zo een opvatting over topsport. Zo ook de grote medicus en filosoof Claudius Galenus (131 - 201-216 n.Chr). Hij vergelijkt atleten als Milo met varkens (Thrasybulus 37):

We hebben gezien dat hun hele leven is samengevat in het volgende overzicht: ze zijn ofwel aan het eten, of aan het drinken, of aan het slapen, ofwel zitten ze op het toilet of zijn ze aan het rollen in het stof en de modder.

Misschien heeft hij daar ook gewoon gelijk in. 

IMPCAESVESPASIANAUGPMTRPPPCOSIII

Een tijd geleden kwam hier een grafsteen van een soldaat uit de Romeinse tijd aan bod. Zijn leven en militaire carrière werden kort en in afkortingen opgetekend. Een andere keer kwam een edict van keizer Diocletianus  (236/237 - 316 n.Chr.) en zijn medekeizers aan bod waarin voor vier mannen hele reeksen eretitels genoemd werden, waardoor het edict al flink lang was, voor er überhaupt aan begonnen was. Vandaag aandacht voor keizer Vespasianus (9 - 79 n.Chr.), de keizer die als winnaar uit het Vierkeizerjaar (68-69) kwam en vervolgens een decennium relatief probleemloos aan de macht was.


Van Vespasianus (niet anders dan bij de meeste andere keizers met een behoorlijke regeerperiode) zijn veel munten bewaard gebleven, waaronder deze:

Bron: Flickr (en British Museum)

Op deze zijde van de munt staat een mollige man met een laurierkrans en eromheen de tekst:

IMPCAESVESPASIANAUGPMTRPPPCOSIII 

Weer van die afkortingen en weer staat er behoorlijk veel over de keizer en over de datering van de munt op. IMP is de afkorting voor Imperator een overwinnende veldheer en verwant aan het engels Emperor, CAES staat voor Caesar, ook een keizerlijke titel. VESPASIAN is zijn naam, AVG staat voor Augustus (verhevene), PM is Pontifex Maximus (hogepriester), een ambt dat door de keizer werd vervuld, TRP staat voor Tribunitia Potestas, met de macht van een volkstribuun, PP is Pater Patriae (Vader des Vaderlands), COS III staat voor het consulschap van Vespasianus. Deze munt moet geslagen zijn tijdens het derde consulschap van de keizer, in het jaar 72 dus.

Jij bent geen maagd meer!

Een aantal moderne wetenschappelijke theorieën zijn al eens eerder bedacht en vervolgens in onbruik geraakt. Eén van de bekendste is de atoomtheorie, het idee dat alles uit fundamentele en ondeelbare bouwstenen bestond. Het Oudgrieks ἄτομος (atomos) betekent niets anders dan "niet deelbaar". Dit concept wordt doorgaans toegeschreven aan de "lachende filosoof" (omdat hij vreugde als opperste goed beschouwde) Democritus (±460 - ±370 v.Chr.). Naast een filosoof en schrijver van diverse werken bleek hij nog meer in zijn mars te hebben. De biograaf Diogenes Laërtius (3e eeuw n. Chr.) schrijft namelijk dat hij dingen heel goed in kon schatten (Democritus 10):

Athenodorus vertelt ons in het achtste boek van zijn Conversaties dat een keer, toen Hippocrates hem [Democritus] kwam bezoeken, beval dat er wat melk zou worden gebracht; en dat, toen hij de melk zag, hij zei dat het de melk van een zwarte geit met haar eerste kind was; hierop was Hippocrates onder de indruk van deze accurate kennis. Ook kwam er een jonge dame mee met Hippocrates en op de eerste dag groette hij haar als volgt: "Goedemorgen, mijn maagd", maar op de volgende dag: "Goedemorgen mevrouw," want zij was inderdaad gedurende die nacht ontmaagd.

Laten we hopen dat Hippocrates zijn dochter niet had meegenomen...